[ شيخ ]
و شيخ مىفرمايد كه قانون علاج او اين است كه استفراغ خلط رطب نمايند اگر احتباس او سبب نفخه باشد .
و گاهى احتياج به استفراغ مائيت افتد و به سوى بزل نيز مثل زقى و تقويت معده كنند اگر سب ضعف او باشد و تعديل جگر به اطليهء بارد و غير آن نمايند تا تبخير او مفرط نگردد و فصد را در اين باب مدخلى نيست الا در نادر بلكه اولى آن است كه اسهال شكم بر وفق كنند و بايد كه كثرت مسهلات نكنند .
و ايضا استعمال مدرات بايد كرد ليكن افراط در آن ننمايند چه افراط در آن مؤدى به سوى تولد ابخره كثير مىگردد بعد از آن استعمال مجشيات و محللات رياح نمايند و ماليدن شكم در روزى چند بار و تكميد به جاورس و سبوس و نمك اگر آن را نفع كند و كذلك حبوب مشروبه و حمولات به عمل آرند .
و گاهى احتياج به وضع مجاحم نارى بر شكم چند بار افتد و از حبوب و بقول و البان و فواكه رطب و جمله منضجات اجتناب كنند .
و اگر استسقاى طبلى از سوء مزاج حار باشد بايد كه مثل آبهاى باديان و كرفس و خارخسك و طبيخ اكليل الملك و بابونه بنوشانند .
و اگر از سوء مزاج بارد بود زيره و انيسون و جندبيدستر و نانخواه بايد داد و زيره و كندر و نانخواه دائم بخايند و معجون وج به شونيز آن را نفع كند .
و ايضا نانخواه و ابهل و زيره و نمك طبرزد و بگيرند زيره و به ورق و برگ سداب و از آن شافه سازند و از حقنهها روغن سداب تنها يا با به زور محلل رياح استعمال كنند .
[ صاحب كامل ]
و صاحب كامل گويد كه چون تولد اين نوع از رياح مىباشد احتياج در آن به سوى چيزى كه محلل رياح و مغشى آن بود مىافتد و افضل چيزى كه در آن استعمال كنند ماء الاصول به معجون بنداريقون و روغن بادام تلخ و روغن سداب و مانند آن است .
و اين ماء الاصول نافع اين نوع است بگيرند پوست بيخ كرفس پوست بيخ باديان هر واحد هفت درم تخم كرفس انيسون باديان دوقو فطراساليون زيرهء كرمانى هر واحد سه درم جعده بيخ اذخر و فقاح او هر واحد چهار درم تخم سداب سعد هر واحد دو درم اسارون سنبل الطيب مصطكى سكبينج هر واحد يك نيم درم قسط سليخه حب بلسان عود بلسان هر واحد دو درم و نيم مويز طائفى بيست درم همه را در چهار رطل آب بجوشانند تا به يك رطل بيايد چهار اوقيه از آن ببرند و در آن يك مثقال معجون بنداريقون ماليده بدهند و نيم مثقال سنجرينيا استسقاى طبلى را منفعت بين نمايد و صاحب آن را از ادويهء مسهله حب سكبينج دهند .
و ايضا آب كرفس و آب باديان تر مروق هر دو چهار اوقيه با يك مثقال اين سفوف بدهند تخم كرفس انيسون باديان نانخواه دوقو تخم شبت هر واحد سه درم اسارون و قسط مر و سنبل و مصطكى و فلفل سفيد هر واحد درم قردمانا دو درم ريوند چينى يك نيم درم سكبينج نيم مثقال جندبيدستر نيم درم همه را باريك سائيده به كار برند و اگر خواهند با شراب ممزوج بخورانند .
و اين حب نافع استسقاى طبلى است ايارج فيقرا شش درم سكبينج غاريقون نمك هندى هر يك چهار درم تخم كرفس انيسون نانخواه بيخ اذخر فقاح آن عصارهء غافث ماذريون پوست سليخه هر يك درم فرفيون يك نيم درم تربد هفت درم عصارهء افسنتين بيخ سوسن آسمانجونى هر يك سه درم سائيده حب سازند و از يك درم تا دو درم و نيم به آب گرم بخورند و صاحب او را روغن ناردين و روغن قسط با شراب ريحانى بنوشانند و ترياق فاروق به قدر حاجت بدهند و تضميد شكم به اين ضماد كنند بابونه اكليل الملك برنجاسف مرزنجوش پودينه هر يك ده درم زيرهء نبطى صعتر فارسى باديان انيسون قردمانا دوقو هر يك سه درم اسارون سنبل الطيب حب بلسان و عود آن سليخه هر يك دو درم جندبيدستر راتينج مر مكى ميعهء سائله هر يك يك نيم درم بسايند و صموغ را به روغن شبت يا روغن سداب بگذارند و در آن ادويه سرشته بر شكم ضماد نمايند .
[ ايلاقى و جرجانى ]
و ايلاقى و جرجانى مىنويسند كه اگر حرارت غالب بود بر جگر از صندل و عود و لادن و سك ضماد كنند .
و اگر سردى غالب بود ماء الاصول بدهند و معجون حب الغار سودمند بود و بوره و برگ سداب خشك به شهد سرشته در پنبه آلوده حمول سازند و گلقند عسلى و مصطكى بدهند .
و اين معجون كسر رياح كند بگيرند برگ سداب و پودينه خشك و صعتر و كرويا هر يك ده درم نانخواه و فلفل و شونيز و وج هر يك پنج درم جندبيدستر و سكبينج و جاوشير هر يك دو درم و نيم همه را به عسل بسرشند شربتى دو درم با يك وقيه شراب گرم كرده و حنديقون و ميبه سود دارد و در آخر بعد استفراغات و كسر اندك رياح شير شتر با دو درم سكبينج نافع بود و اگر شير شتر با بول او بدهند سودمند بود .
[ انطاكى ]
و انطاكى گويد كه علاجش تلطيف اسهال است و خوردن ادويهء مخرج ريح خصوصاً حلتيت و جندبيدستر و اذخر و زيره و خولنجان و دارچينى و تضميد شكم به قطران و به ورق و كبريت و عسل و آنچه از مركبات در اقسام سابق گذشت و استعمال خبث الحديد و آب حديد با زيره و نانخواه مجرب است .
[ ابو منصور ]
و ابو منصور مىگويد كه تكميد شكم به جاورس و وضع محاجم بر آن و اطالت جوع و تحقين به روغن سداب و تحمل شياف كه در باب مغص بيايد و شرب زيره و نانخواه و انيسون و باديان نافع است و تا يك هفته اسطوخودوس سه درم به آب باديان بخورند كه آن را در اين نوع خاصيت عجيب است و هر روز شكم بمالند تا سرخ شود و بر آن محاجم نهند .
و چون قوت ضعيف گردد و متحمل استفراغ نباشد لزوم شير شتر با دو درم سكبينج نمايند