و استعمال مسهلات قويه در اين نوع جائز نيست و از ادويهء مسهله ايارج فيقرا توان داد .
بالجمله اسهال رطوبات غير منهضم مولد ريح به چيزى نمايند كه مسخن كبد نباشد تا تولد ابخره كثرت ننمايد و عطش نيز حادث نشود پس احوط آن است كه وقت استعمال مسخنات اشياى سرد بر جگر طلا كنند تا از خوف سخونت كبد ايمن باشند و بعد از اسهال و تنقيه ماده بهر تحليل رياح اشياى آروغآور مثل ممضوغات و ايضا كمادات و ضمادات و حمولات و معجونات كاسر رياح استعمال نمايند .
و غذا سريع الانهضام مثل لحوم طيور مطبوخ به انيسون و نانخواه و باديان و كرفس خورانند و ماليدن روغنهاى محلل و بستن ريگ دريا گرماگرم مفيد است و كمونى و نمك سليمانى و معجون خولنجان را در كسر رياح تأثير عظيم است .
و معجون بقراط در اين باب خاصيت عجيب دارد و جوارش نارمشك و قرص مقل را منفعت بزرگ است و كذلك قرص افسنتين و قرص انبرباريس و قرص راوند را تأثير عجيب است .
و اگر در هر هفته يك بار اسطوخودوس سه درم به آب باديان بخورند آن را در ابراء اين نوع خاصيت عجيب و مجرب است .
و سفوف كرفس و سفوف حاكمى و كذلك سفوف اصول اگر حرارت نباشد نافع است و بابونه اكليل الملك حاشا پودينه خارخسك ماذريون جندبيدستر به عسل خيارشنبر سرشته بر شكم ضماد كنند اگر حرارت نبود .
و اگر حرارت يا وقت تابستان باشد به صندل و گل سرخ و خطمى و بنفشه و آرد جو و روغن گل و آب عنب الثعلب ضماد نمايند و حمول معمول از سداب خشك و حرمل و باديان و تخم كرفس و تربد و به ورق مكد يك درم و شكر سرخ پنج درم به آب سداب شياف ساخته نافع و مداومت يك درم انيسون با يك اوقيه گلقند براى لحمى و طبلى مجرب نوشته و تضميد شكم به مرهم اكبر مخترح حكيم ارزانى نيز مفيد .
ذكر ادويهء مفرده نافع استسقاى طبلى :
ضماد سرگين گاو به سركه بر شكم و در آفتاب نشستن تا خشك گردد مجرب سويدى است .
و كذا شرب و ضماد جعدهء قنا و كذا شرب سنبل هندى و كذا زنجبيل و كذا فطراساليون ايام متوالى از مجربات او است .
و اريباسيس و تميمى و بختيشوع و فولص و غيرهم مىنويسند كه شرب يك درم حلتيت و عصارهء مرزنجوش تازه يا طبيخ خشك آن و دارچينى و سرگين گاو سوخته تنها يا با عنب الثعلب و به ورق آميخته و خوردن پودينه با انجير و شرب زهرهء خرس يك درم به آب نيل هندى و كذا تخم قطف پنج درم كوفته و خوب جوشانيده و دوقو و جعدهء جبلى و اسارون و كذا بيخ كرم برى به شراب يكساله و كذا پنيرمايهء بز و مداومت خوردن لحم قطا و شرب شير شتر و پشك شتر سوده به سركه سرشته و طلاى شكم به قطران و شرب آن و شرب و ضماد اذخر و كذا زعفران و ضماد آرد سيلم انجير افسنتين مساوى كوفته به آب پخته هر واحد نافع استسقاى طبلى است .
اقوال فضلا :
[ فاضل سرهندى ]
فاضل سرهندى مىنويسد كه آب خارخسك و شربت بنفشه محلول در گلاب شديد التسكين براى رياح هايج است و بعضى را علاج به طبيخ پوست بيخ طرفا به خمر نمودم و مقصد اصلاح حال طحال و كبد بود و صحت يافتند .
و بعضى به شير شتر بر نهار و سفوف قابض به آب عنب الثعلب سبز مروق در آخر روز هرگاه با وى لينت شكم مىشد به شدند
و معالجهء بعضى به آب كاسنى در يك وقت و آب باديان در وقت ديگر به قرص انبرباريس در هر دو وقت نمودم و علاج بعضى به آب برگ ترب و قرص راوند كردم و شفا يافتند .
[ بعضى افاضل ]
و بعضى افاضل مىنويسند كه آنچه در وجع معدهء ريحى گفته شد به عمل آرند ليكن ملاحظهء اين امر بايد كرد كه اگر در معده و جگر حرارت باشد محللات معتدله مانند آب باديان سبز و كرفس و خارخسك و قرطم به كار برند .
و اگر به هم نرسد از تخمهاى اينها شيرهء گرفته نيمگرم بدهند و ضماد كه در قول ايلاقى بيايد به اضافهء مصطكى به آب مكوه سبز بر شكم نمايند و در غذا و آب هم بدين نوع رعايت كنند .
و اگر برودت غالب باشد اين مطبوخ دهند انيسون اذخر تخم كرفس هر يك هفت ماشه پوست بيخ باديان پوست بيخ كاسنى هر يك نه ماشه بيخ كرفس پنج ماشه مويز منقى دو توله انجير زرد پنج عدد گلقند عسلى چهار توله و غذا شورباى گنجشك و فاخته به نان ردهء تنورى دهند و بعد يك هفته تنقيهء به حب اصطمخيقون كندى و حب ريوند و غاريقون علوى خان به اضافهء سنا دو توله و تربد و ريوند خطائى هر يك نه ماشه و شربت دينار چهار توله و روغن بيدانجير مركب دو توله به كرات كنند بلا فاصله تا تولد رياح موقوف گردد .
بعده جهت تحليل رياح ما بقى اول روغن سداب و راحت ماليده تكميدات محلله به كار برند و زيره و ارزن در پارچهء سفت بسته نيز مفيد .
و بايد كه در روزى چهار پنج بار تكرار نمايند و ادويهء محشيه مثل قرنفل و پودينه و الايچى خرد و بزرگ و زيره بخايند و معجونات كاسر رياح مثل سنجرينيا و معجون حب الغار با عرق تنباكو و با عرق نانخواه دهند .
و معجون انيسون شاه ارزانى را اكثر به اين ماء الاصول به عمل آوردم هرگز تخلف نكرده پوست بيخ باديان و بيخ كاسنى و بيخ كرفس اذخر بيخ مهك بيخ كبر هر يك پنج درم انيسون تخم كرفس باديان دوقو فطراساليون قنطوريون دقيق هر يك سه درم مويز منقى پانزده درم انجير زرد پانزده عدد در سه آثار آب باران شب خيسانيده صبح بجوشانند كه به چهارم حصه آيد ماليده صاف نموده هر روز چهل درم با شربت بزورى حار چهار توله بنوشند .
و چون مستحكم گردد و هيچ علاجى نفع ندهد شير شتر دهند و از نخود سياه و بابونه و افسنتين و اكليل سنبل الطيب و كرويا هر يك يك توله صبر سه توله ضماد كردن بسيار مفيد و مجرب است .