و برگ مورد و گلاب و اندكى كافور بر شكم نمايند و يا آرد جو در آب مورد سرشته ضماد كنند و يا نان خشك كهنه به سركه تر كنند و ضماد نمايند و يا بهى و سيب را در سركه بپزند و سائيده گل سرخ گلنار و اندك افسنتين و مصطكى داخل كرده روغن آس و روغن گل آميخته ضماد كنند و سفرجلى به سركه پخته و غير آن كه در قول مسيحى گذشت به آب مورد سرشته ضماد كنند و خاكستر نى و خاكستر گز و خاكستر شاخ انگور به سركه ممزوج كرده بر شكم طلا نمايند كه قى و اسهال منع كند .
و اگر پارچه به گلاب سرد تر كرده بر شكم نهند روا باشد و شربت فواكه و قرص الطين كه هر دو در قول مسيحى گذشت بدهند و اين قرص حب الآس قى و اسهال بازدارد بگيرند انار دانه و ماز و هر يك پنج درم حب الآس و سماق و نرمازج و گل ارمنى و بلوط و نشاسته بريان و مقل مكى هر يك ده درم همه را كوفته يك مثقال بدهند و چون كار بدان حد رسد كه عرق سرد آغاز كند و دست و پا سرد شود و فواق ظاهر گردد اطراف او را در آب سرد نهند و همىمالند و گل ارمنى در سركه و آب مورد حل كرده بر پاى او طلا كنند و پارچه بدان آلوده سرد كرده بر آن نهند و هرگاه گرم گردد بازتر كرده بگذارند .
و اگر ضعف و غشى حادث گردد عضلات و گوش و سر بينى او بمالند و موى صدغ او را بكشند و ماء اللحم و شربت مشك در حلق او چكانند .
و اگر تشنج ظاهر شود بر عضلات معدهى او پارچهى مبلول به روغن گرم كرده بنهند و قيروطى از موم و روغن بنفشه ساخته و حظمى كوفته بيخته بدان سرشته بر پنبهى كهنه كه به آب تر كرده افشرده باشند ماليده بر پس گردن كه مبداء اعصاب است و بر عضلات بنهند .
و اگر اسهال از حد بگذرد حقنهى نشاسته كه در قول مسيحى گذشت به عمل آرند و احمد فرح ذكر كرده كه آن رابه اندك سك بنوشانند .
[ ابن الياس و خجندى ]
ابن الياس و خجندى گويد كه چون مريض قوى و متحمل باشد و استفراغ اسراف ننمايد اعانت طبيعت به قى اخلاط فاسد از آب گرم كثير المقدار به روغن كنجد يا روغن بادام چند بار نمايند حتى كه معده از فضول پاك گردد و چون معده نقى شود و قى و اسهال اسراف نمايد سفوف رمان پنج مثقال و قرص طباشير قابض يك مثقال به رب به ده درم بدهند و يا شربت انار منعنع يا آب انار ميخوش يا آب به و امرود يا شربت سيب يا شربت ريباس يا شربت ليمو منعنع هركدام كه باشد ده درم به طباشير نيم درم يا به قرص طباشير قابض يك مثقال دهند و يا بگيرند پوست بيرون پسته يك مثقال و كوفته بيخته به شربت به يا شربت سيب بدهند و يا بگيرند توت سرخ خام خشك يك درم و سائيده به آب برف بخورند و يا اين دوا كه مسكن قى و اسهال مرارى بالهيب و حرارت مزاج است بدهند بگيرند گل سرخ و سماق منقى هر واحد پنج درم طباشير دو درم گل ارمنى سه درم كوفته بيخته از يك درم تا سه درم به آب انار ترش يا آب سيب يا آب به هركدام كه باشد از دو اوقيه تا سه اوقيه بخورند و يا در يكى از اشربه مذكوره سرشته بليسند و تضميد معده بصندل و گل سرخ و اقاقيا و گل ارمنى هر واحد يك جزو كافور عشر جزو به آب مورد يا آب به سرشته نمايند و بر آن پارچه به آب برف سرد كرده اندازند تا معده بسيار بارد گردد و غذا بمزورهى زرشك يا سماق به شيرهى مغز بادام بخورانند و مريض را امر به خواب در مواضع بارده نمايند و بادكش بهلول به گلاب بجنبانند در مهب شمال و و رائح طيبهى بارده مثل صندل و سفرجل و تفاح و گلاب و كافور پيش او دارند .
و اگر هيضه اسراف نمايد و نبض ضعيف گردد و قوت قريب به سقوط رسد و سردى اطراف و غشى ظاهر شود گلاب سرد كرده بر روى مريض بپاشند و هر دو بازد و ساق به عصا به محكم بر بندند و كف دست و پا نيكو بمالند و چون از غشى افاقه شود شربت به يا سيب يا انار ميخوش بنوشانند و غذا نان يا كعك در آب سفرجل يا دوغ گاو به سنگريزه يا آهن داغ كرده تر نموده بدهند يا ماكيان يا تيهو مطبوخ به آب سماق دهند .
و اگر مريض احتراق و لهيب در حوالى معده يا در معده دريابد پست جو به آب برف يا پست كنار يا پست سنجد بنوشانند و تضميد معده به سفرجل سوده و سويق جود اقاقيا و صندل سفيد و سرخ و گل ارمنى و شكوفهى انگور به گلاب و آب لفائف انگور نمايند و يا بگيرند آب انار شيرين و آب انار ترش يك من و شكر سفيد نيم رطل و بجوشانند تا به اندك قوام آيد و بر آن پست كنار و پست انار دانه هر واحد يك كف اندازند و بنوشند و يا اين سفوف بخورند تخم حماض تخم زرشك بريان تخم مويز هر واحد شش درم طباشير گل سرخ حب الآس هر واحد سه درم جريش كوفته از دو درم تا سه درم از آن تنها و يا بدانچه از ادويهى قابضه مقويه مناسب باشد بدهند .
و اگر اسهال كثرت پذيرد و زمانهى تابستان باشد بايد كه مريض را در آب سرد نشانند تا زمان طويل .
و اگر مرض منقطع شود بر معده محاجم بزرگ به غير شرط يا بر ساق و قدمين نهند و قدم و كف به گل ارمنى و آب مورد بمالند و چون مريض از اين مرض شفا يابد به اغذيهى معتاد يكبارگى عود نكنند بلكه امر به تقليل غذا و تلطيف او نمايند و تيهود دراج و كبك مطبوخ به آب انار دانه يا غوره يا زرشك يا سماق بدهند يا كردناج يا مطنجن و مصوص با ناردانه كه بهترين غذا براى ايشان است بعد نقل به سوى غذاى غليظ تر از آن به تدريج نمايند و اين ضماد هيضه را در جميع اوقات نافع است لحيته التيس اقاقيا سماق گلنار كمون گل ارمنى صندل پوست انار آرد عدس كه آرد جو مساوى سائيده به آب برگ مورد