گل ارمنى مبلول به سركه و آب آس طلا نمايند و در آب سرد در آيند .
و اگر منقطع نگردد بر معده محجمهى بزرگ به غير شرط نهند و چون قى و اسهال منقطع گردد پس مريض بر غذاى اول دفعه عود نكند بلكه اعتماد بر تقليل غذا و تلطيف او كنند و لحوم طيرسهل الانهضام معمول به آب انار و غوره و عصارهى زرشك و مصوص و كردناج و مانند آن بدهند بعده به سوى غليظ ترنقل نمايند و در غذا اندك اندك بيفزايند تا به عادت خود عود كند .
[ مسيحى ]
مسيحى گويد كه هرگاه بيضه حادث شود سزاوار است كه قصد تنقيهى معده به آب گرم نمايند و به تكرار بنوشند تا قى سهل گردد و معده از مادهى موذى غسل يابد و بسا است كه به آب گرم سكنجبين آميخته مىشود .
و اگر سقوط قوت قبل از تنقيهى معده و بدن شروع كند و با آن اعراض ردى ظاهر شود و صفرا خارج گردد بايد كه اطراف و مفاصل و عضلات بمالند و به روغن تمريخ نمايند و تضميد شكم به ضماد سفرجل به سركه پخته و شكوفهى انگور و عصارهى لحيه التيس و اقاقيا و سماق و گلنار و پوست انار و پست جو و آس نمايند و آب انار ترش و آب به و آب سيب بنوشانند .
و اگر تشنگى شدت كند در آب سرد كه مقدار يك نيم اوقيه باشد شكوفهى انگور يا گل سرخ تازه يا طباشير خيسانيده بدهند .
و اگر اين آبها قى كند در شربت سيب يا به اندك كعك باريك سوده به قدرى كه آب را غليظ كند آميخته و يا كعك با قدرى پست انار در آب سرد آميخته اندك اندك دهند تا بر معده ثقل نيارد پس اگر قى ساكن نشود رب انار مع اندك آب نعناع و شكر بدهند و آنچه بدهند شديد البرد نباشد تا معده و قوت طبيعى را ضرر نرساند .
و اگر قوت ضعيف گردد در اين كعك اندك ماء اللحم سينهى دراج يا بچهى مرغ يا كبك يا تيهو يا گردن جدى داخل گردن باكى ندارد و با آن اندك آب سيب و اندكى شراب قوى آميزند .
و اگر تشنگى اشتدار نمايد پست جو به آب انار بنوشانند و بر فم معده از آب سيب و به و گلاب و آب آس تركه در آن صندل و كافور و زعفران و لادن حل كرده باشند طلا نمايند و جميع مفاصل بدن به گلاب و اطراف آس و صندل و كافور مسح كنند و چون معده نقى گردد و مرض ساكن شود در حمام داخل كنند و از طيور مذكوره به انار دانه و زرشك و كشنيز خشك آميخته بريان كرده و به آب غوره و آب انار و آب سماق تسقيه داده و يا مطنجن نموده و بر آن آب انار دانه و مويز منقوع به آب غوره پاشيده اندك بخورانند و در آوردن خواب كوشش نمايند به مغز و تحريك سرير معلق و يا بدان چه عادت او باشد و از آن لذت يابد و بر آن خواب نمايد به عمل آرند و لطوخات و شمومات منومه استعمال نمايند .
و اگر معده تسكين نيابد و امر متمادى گردد بر شكم نزديك ناف محجمهى بزرگ بعد دادن غذا بنهند .
و اگر محجمه بر شكم نچسبد ميان كتفين نهند .
و اگر قى ساكن نشود اين قرص الطين بدهند كندر ده درم گل خراسانى ده درم كبابه قاقله هر واحد دو درم و نيم كافور يك دانگ سك يك درم قرنفل نيم درم در لعاب بهدانه هر قرص به قدر يك مثقال ساخته به رب انار كه در آن نعناع پخته باشند بخورانند و بازد در آن به بندند و آب سرد بر ساق و پاى بريزند و بر تمام شكم صندل و گل سرخ و كافور و سك و گل خراسانى مربى به گلاب و آس و اطراف انگور و خاكستر قصب و طرخا به گلاب و اندك سركه آميخته ضماد كنند و بر آن پارچهى مبلول به گلاب نهند و چون گرم گردد تبديل آن نمايند و بر ناف محجمهى بزرگ نارى گذارند و همه عضلات بدن بمالند پس اگر با وجود اين تدبير قى كنند اعادهى آشاميدن دوا نمايند .
و اگر غشى حادث گردد اندك قرص مسك در شراب و ماء اللحم معمول از لحم جدى و چوزهى مرغ آميخته بنوشانند و بچهى مرغ و دراج بريان كرده و هنگام بريان كردن شراب و آب به بر آن پاشيده مقابل بينى او دارند و اين شربت فواكه بنوشانند امرود خشك و سيب و حب الآس و زرشك و انار دانهى ترش همه را نيمكوفته در آب انار ترش معصور چهار چند آن خيسانيده بجوشانند و صاف نموده باز بپزند تا به قوام آيد .
و اگر اسهال شدت كند نشاستهى بريان به طبخ خشخاش و سك آميخته حقنه كنند .
و اگر تشنج در دست و پاى حادث شود پارچه در شير مضروب به روغن آلوده نيمگرم بر عضلاتى كه در آن تشنج باشد بنهند و مقابل مريض سيب و سفرجل و امرود و گل سرخ و صندل گذارند .
[ ايلاقى و جرجانى ]
و ايلاقى و جرجانى گويند كه محرور را در بيضه غثيان و عطش بيشتر بود پس آب نيمگرم بسيار نوشيده قى كنند تا معده را از طعام فاسد پاك كند و نوشيدن جلاب و ماء العسل و روغن جائز نيست جلاب و ماء العسل به سبب دوامر نشايد يكى آنكه هر دو در معدهى محرور فاسد شوند و صفرا گردند دوم آنكه هر دو غذا دهندهاند و صاحب هيضه را غذا نبايد داد و روغن بهر آن نشايد داد كه معده را ضعيف كند ليكن اگر در معده سوزش بود اندك جلاب بنا بر تسكين حدت خلط بنوشند .
و اگر تشنگى و حرارت با آن غالب باشد جلاب با سكنجبين بدهند .
و اگر قى تمام كرده باشند و ارادهى تسكين آن باشد جلاب به آب انار ترش دهند .
و اگر تشنگى غلبه كند طباشير سوده در آب انار دانهى ترش آميخته تجرع كنند و آب بهى ترش و آب سيب كوهى و آب اطراف انگور سود دارد .
و اگر اين آبها به قى بازگردند اندكى كعك سوده به سويق انار دانه در اين آبها آميزند تا غليظ شود و اندك اندك بنوشند .
و اگر كعك سوده در شراب تر كنند و يك دو كفچه از آن بخورند و بخوابند جائز است و ضماد از صندل و گلنار و گل سرخ و بهى و سيب بريان كرده