در سوم مسهل اصل السوس زوفاى خشك افزايند و بعد مسهل سوم اصل السوس باديان نيز منقى زوفاى خشك گل بنفشه جوشانيده شرب بنفشه خاكشى بدهند .
و اگر گرمى كند اصل السوس تخم خطمى بهدانه جوشانيده نبات داخل كرده دهند و يا گل بنفشه بهدانه در عرقيات جوشانيده شيره مغز تخم كدو شيره اصل السوس شربت بنفشه خاكشى دهند باز عناب تخم خطمى عوض گل بنفشه و شيره مغز تخم هندوانه عوض هر دو شيره مذكور نمايند بعده مسهل بارواز فلوس خيارشنبر ترنجبين آلوى بخارا عرق عنب الثعلب گلقند روغن بادام دهند و دوم روز مسهل لعاب بهدانه شيره اصل السوس شيره كاهو شيره خطمى شيره مغز تخم هندوانه شربت بنفشه خاكشى بدهند اگر اندكى تنفس ز سعال باقى بود بهدانه عناب جوشانيده شربت بنفشه داخل كرده كتيرا صمغ عربى سوده پاشيده دهند و يا اول فصد بعده عناب گل نيلوفر بهدانه اصل السوس جوشانيده شيره مغز تخم هندوانه شيره مغز تخم كدو نبات غذا كهچرى دهند بعده گل خطمى به جاى بهدانه و خيارين عوض تخم هندوانه و كاهو به جاى كدو كنند و اصل السوس گل نيلوفر موقوف نمايند بعده مسهل دهند و باز براى نضج اصل السوس خطمى بهدانه عنب الثعلب جوشانيده شيره مغز تخم كدو نبات خاكشى به كار برند بعد مسهلات براى تحليل درم باديان بهدانه جوشانيده شيره مغز تخم كدو نبات خاكشى دهند .
و اگر بعد فصد طبخ گرمى نمايد و روز هفتم شدت مرض و عوارض از سوء تنفس اغما ظاهر گردد حجامت بى شرط و لخلخه براى آفت دماغ به كار برند پس اگر همين شدت ماند فصد كنند و الا مسهل دهند و براى نضج عناب گل بنفشه گاو زبان عنب الثعلب سپستان خطمى خبازى بهدانه مويز منقى خيارين كوفته شب خيسانيده صبح ماليده شربت بنفشه خاكشى بدهند و غذا آش جو باز گل نيلوفر اصل السوس افزايند .
و اگر بعد از فصد و مسهل تپ و در به دستور ماند سپستان خطمى خبازى اصل السوس بهدانه عناب شب در آب گرم خيسانيده صبح ماليده شيره كاهو شيره خيارين شربت بنفشه خاكشى دهند درم روز گل نيلوفر گل بنفشه افزايند و روز مسهل سنامى مكى نه ماشه گل سرخ شش ماشه فلوس خيارشنبر شش توله گلقند چهار توله بيفزايند وجود آب گوشت پخته به جاى نخود آب دهند .
و اگر طبيبى ناقص از فصد كردن تساهل كرده مسهل حار دهد و سعال و تپ فهميده از ورم غافل شود و فلش باقيماند فصد كرده عناب اصل السوس تخم خطمى گل بنفشه جوشانيده صاف نموده نبات داخل كرده خاكشى پاشيده بدهند چه در اين مرض اول فصد باسليق لازم بعده منضج و منفث مثل خطمى عناب بهدانه بنفشه گل نيلوفر خبازى گاو زبان عنب الثعلب و غيره و مجلى مثل پرسياوشان و زوفاى خشك و شيرجات مثل شيره تخم كاهو و خشخاش و شربت نيلوفر و عناب و غير آن مىبايد و بعض اطباى مباهل و منضج و مسهل هم غلط كرده در ذهن ناقص خيال سل فهميده شيرجات و ادويه قابضه بارده مثل شيره تخم خرفه شيره تخم خشخاش و طباشير مع عربى كتيرا كافور گيرد و غيره ميدهند و مريض را هلاك ميسازند تا حذر و من مثل هذه الاغلاط .
اقوال حكما :
[ نقل رازى از بقراط ]
رازى از بقراط نقل كرده كه آنچه قريب جست به فصد باسليق در اين علت و جميع امراض صدر حجامت بر كامل است و بقراط در مسائل امراض حاده گفته كه هرگاه مرض اصلاح نيابد بايد كه تقويت قوت نمايند به غذا براى زيادتى قوت و تنقيه عليل نفث را زيرا كه هرگاه قوت قوى گرديد تقويت مىبايد بر اخراج نفث .
و گفته بر طبيب است در ذات الجنب استعمال ميزى كه در آن ترطيب و تقطيع به اعتدال باشد تا آنكه آسان گردد اخراج نفث پس به چيزى كه باعث تقويت قوت گردد و ماء الشعير جامع هر دو است .
و گفته كه در ذات الجنب از نفخ حذر نمايند خصوصا هنگامى كه طبع قبض باشد و همچنين از غذا در اين هنگام زيرا كه اين هر دو موجب زيادتى و اشتداد وجعاند .
و نيز گفته كه در اين علت حذر بايد نمود از تغذيه در ابتدا و در اوقات منتهى به جهت آنكه ضرر آن در اين وقت شديد است .
و گفته كه تكميد تحليل ميدهد اوجاعى را كه مائل باسفل باشند به جهت آنكه مواد آن غليظ تر باشد و فصد تحليل ميدهد آنچه بغوق است .
و گفته هرگاه در ذات الجنب عطش بسيار شديد باشد بايد كه سكنجبين بياشامند اگر تسكين نيابد آب خالص اندك اندك دهند .
[ جالينوس ]
و جالينوس در مقاله ششم از كتاب آراى بقراط و افلاطون نوشته كه بقراط صاحب ذات الجنب را در ابتداى احساس وجع در پهلو امر بتكميد و گرم داشتن آن موضع نموده .
و گفته كه اگر بدين زائل نگرديد نظر كنند كه محتاج بسهل است يا به قصد و به حسب حاجت تنقيه نمايند و بعضى را تغذيه به ماء العسل تا هنگام بحران كافى مىباشد و بعضى محتاج بماءالعشيراند نه به ماء العسل و بعضى محتاج باستحماماند محمد زكريا گويد گمان بمينمايم كه بتمكيد هنگامى محتاج باشد كه وجع لازم و سرفه و ضيق نباشد و نيز جالينوس گويد كه پرهيز و استعمال نطول صدر و تمريخ آن نمايند آب نيمگرم بياشامند .
و هم بقراط گفته كه صاحبان ذات الجنب شفا يابند به اسهال و ماء الشعير و پرهيز .
[ رازى ]
رازى گفته كه كرور ذات الجنب نفث زرد بر آيد بايد كه باسهال صفرا و تطفيه آن بسيار كوشند .
و اگر سرخ قانى باشد فصد نمايند .
و اگر سفيد باشد كما و نمايند .
[ روفس ]
روفس گفته بايد كه در ذات الجنب ادويه مسهله كه در آن حرارت و خشونت نباشد مثل آب لبلاب و ماء الفواكه و خيارشنبر و ترنبجين استعمال نمايند . آنچه در آن حرارت مفرط باشد مانند سقمونيا و خشونت بود همچون مليله استعمال ننمايند .
[ بعض متأخرين ]
و بعض متأخرين مينويسند كه در ذات الجنب دموى بعد فصد اگر تليين مطلوب باشد بنقوع عناب و سپستان و بنفشه و آلوى شيرين و مويز منقى و انجير تنها يا باضافه مغز خيارشنبر و ترنجبين كنند و ماء الشعير با خميره بنفشه يا شربت آن بنوشند .
و ايضا بعد فصد از اشربه شربت عناب و نيلوفر و بنفشه