زياده نيست و مع لك مرطب مقوى معدل اخلاط است وقت ضعف قوت در اين امراض به استعمال آن باكى نيست و بايد كه از اغذيه و اشربه حاره و امتلاى طعام تا حصول كمال صحت حذر نمايند و چون اصلاح پذيرد چوزه مرغ بريان بخورند و از ادويه موضعيه در ابتدا ضماد سوم سفيد مغسول و روغن بنفشه نيمگرم نمايند و بعد زمان ابتدا ضماد نضج خطمى و بزر كتان و موم سرخ استعمال كنند .
و بدانند كه موم سفيد به سبب كثرت غسل او ميل برودت مينمايد و از آن قوت منضجه زائل ميگردد پس استعمال او در ابتدا براى روع مناسب است بخلاف موم سرخ كه آن در زمانه تزيد و انتها براى تحليل و انضاج بهترست .
و اگر از مغز تخم خيارين و مغز تخم خشخاش هر واحد يك درم مغز بادام مقشر سه درم رب السوس نيم درم بشربت انار شيرين سرشت حب با قرص ساخته زير زبان دارند انضاج و تسهيل نفث كند و يا شربت انار زياده آميخته مثل لعوق ساخته به طريق لعق بخورند و از ادويه مسهله كه بعد كمال نضج استعمال نمايند اين است مغز خيارشنبر پانزده درم شربت بنفشه مكرر سى درم و روغن بادام نيم درم و گاهى ترنجبين سفيد يا شيرخشت و گلقند بغدادى و قدرى ريوند چينى در آن اضافه مينمايند .
و اگر ماده صفراوى صرف باشد آلو بخاراى كلان پنج عدد عناب شش سپستان هر واحد پانزده دانه گل نيلوفر هفت زهره گل بنفشه هفت درم در آب گرم خيسانيده صاف نموده بمغز خيارشنبر پانزده درم شربت بنفشه مكرر بست درم روغن بادام نيم درم داخل كرده استعمال نمايند .
و اگر از خيارشنبر نفرت باشد عوض او ترنجبين يا شيرخشت كنند و الا خيارشنبر افضل ادويه است كه بدان معالجه اورام اعشا نمايند و خصوصا به آب عنب الثعلب و يا عناب سپستان هر واحد بست را زياده داه آلوبخاراى كلان پنج عدد گل بنفشه سناى يكى هر واحد شش درم .
و اگر قدرى از مقدار بنفشه كم نمايند بهتر باشد جوشانيده صاف نمود و سى درم شربت بنفشه مكرر داخل كرده بنوشند و لعوق خيارشنبر بهترست .
و اگر تپ قوى باشد مسهل جائز نبود بلكه اقتصار بر فصد نمايند و چون درم ابتدا در نضج نمايد طبيخ عناب و انجير و سبوس و جو مقشر و پرسياوشان بخميره بنفشه نافع است به جهت اعانت او بر اتمام نضج و اندفاع ماده بانفجار يا تحليل و حريره سبوس بشكر نيز مفيد و امتصاض نيشكر خوب است و چون مرض نضج يابد و ماده مستفرغ گردد و تپ زائل شود و حال مريض بصلاح گرايد حمام آب شيرين نيمگرم به جهت انعاش قوى و تفتيح مسام و تحليل بقيه ماده نافع است مع احتراز از كشف رأس و صدر و خصوصا در هواى بارد بنا بر آنكه ماده از سر به اعضاى صدر كه هنوز ضعيفاند نازل نگردد .
علاج ذات الجنب خالص دموى و صفراوى
تا روز سوم بهر اماله فصد باسليق از جانب مخالف نمايند يعنى اگر درم به جانب چپ باشد اخراج خون از دست راست كنند و چون درم در جانب است باشد اماله به جانب چپ نمايند .
و حكيم شريف خان مينويسند كه اگرچه اطباى زمانه ما همچنين عمل ميكنند ليكن به احتياط اينكه اماله ماده به سوى عضو رئيس منع است و قلب در جانب چپ است ترك فصد چپ به جهت اماله اولى است و حوض اورگ صافن محاذى وجع كشايند كه آن را كثير النفع يافته ام و بعد از آن اگر اتفاق فصد افتد بهر تنقيه نفس عضو از طرف موافق مرض كشانيد و بهدانه تخم خطمى عناب سيستان در آب جوشانيده و صاف نموده شيره تخم كاهو شربت بنفشه داخل كرده خاكشى پاشيده بنوشند و از اغذيه بر كهچرى مونگ يا ماء الشعير قناعت كنند .
و اگر در ماء الشعير عناب سپستان بنفشه بپزند و با شكر و روغن بادام دهند بهتر باشد و در صورت سقوط قوت شورباى چوزه مرغ با جو مقشر پخته جائز است و بعد از سه ساعت شربت بنفشه سه توله در اندك آب سرد بدهند و به جاى آب عرق عنب الثعلب يا عرق نيلوفر بياشامند و موم سفيد يك نيم توله روغن گل در توله بر آتش گداخته بر جاى درد بمالند و يا پارچه بدان آلوده بنهند و بالاى آن پنبه كهنه بندند و بعد از آن عنب الثعلب تخم خطمى كتان هر يك شش ماشه سائيده با موم زرد در روغن گل هر يك دو توله گداخته آميخته به دستور به كار برند .
و اگر درد تسكين نيايد اين قيروطى كه محلل و منضج و مرخى و معمول مولفست به عمل آرند گل بنفشه گل خطمى تخم كتان هر واحد يك توله در پاو آثار آب تر نموده صبح جوش داده صاف كرده روغن گل و دوام موم دو دام داخل كرده و باز جوش دهند هرگاه روغن بماند بر پارچه ماليده نيمگرم بر موضع درد بچسبانند و قيروطى علوى خان و قيروطى و كما و خبر مؤلف والد ايشان و ديگر افتد و قيروطيات مسكنه استعمال نمايند و يا از نسخه مطبوخ مذكور خطمى و كاهو موقوف نموده در عرق عنب الثعلب جوش ماده به دستور بدهند بعده خطمى خبازى تخم خيارين