چون به آب مرزنجوش يا به روغن غار بسرشند و شم و شرب فرنجمشك و كذا بهار و طبيخ آن و كذا حمام و كذا سنبل الطيب و كذا خراما و بخور و شم و ضماد دارشيشعان و بخور و شرب و ضماد و مضغ عنبر نافع است .
و شرب طبيخ بيخ اذخر فقاع آن و كذا قرومانا سائيده به عسل سرشته صبح و شب كه مجرب نوشته و كذا قشور مس نه قيراط در علك البطم آميخته حب ساخته و كذا حريرهء نشاسته به شكر و مغز بادام و كذا اشق دو درم و كذا بيضه نيم برشت و كذا حب بلسان و كذا بيخ لوف كبير بريان در عسل آميخته و كذا انيسون به شكر يا عسل و كذا بابونه سه ابولوسات به شراب ابيض و كذا طبيخ زوفاى خشك و سداب به عسل و شراب و كذا حلتيت .
و طلاى عود الفرح به عسل سرشته بر مقدم سر و كذا صبر و نمك و نطرون و كذا ميعهء سائله و كذا مشك و كذا ترياق فاروق در شراب كهنه حل كرده و كذا لادن محلول در روغن گل و كذا خرما و كذا قيصوم و زيت كهنه و كذا حرف و سرگين كبوتر .
و لطوخ داخل بينى به مرمكى تنها و يا به آب فرنجمشك و يا مرزنجوش حل كرده و بخور شراب ريحانى بر سنگ گرم چكانيده و يا حمام و يا نفط و يا فقر اليهود و يا خولنجان .
وشم زيره به سركه سرشته و يا گل بابونه يا مرزنجوش و يا گل اقحوان و يا سندروس دائم و يا ريحان و يا گل نسرين و يا بادرنجبويه و يا اشنه .
و سعوط سنبل الطيب و كذا روغن خيرى و كذا آب شقائق النعمان كذا زهرهء گرگ كه نافع نزلات عظيم است و كذا زهرهء غراب به روغن بادام تلخ و ذرور بر مقدم سر از دارشيشعان و گل بابونه و ايرسا و بهار و نيل صباغ و گل اقحوان و دماغ شتر پير خشك كرده و شونيز بريان و قسط هندى و ميعهء خشك و مازريون و سليخه و مشك و سنبل الطيب و حب بلسان و اظفار الطيب و دارچينى و پودينه دشتى و ريحان و كذا نمك صبر نطرون آميخته و گل نسرين و ترنجان و اشنه هر كدام كه باشد باريك سوده .
و تدهين مقدم سر به روغن قيصوم كه چون گل و برگ نازك او در زيت انداخته چهل روز در آفتاب دارند و يا روغن بابونه و يا زيت و يا سداب و يا بهار و يا اقحوان معمول به زيت و يا روغن قسط و يا غار و يا تخم ترب و يا خيرى و يا گل قندول و يا نسرين و يا هر آنچه از اين روغنها بهم رسد نافع نزلهء بارد است .
و مضمضهء طبيخ برگ و بيخ زيتون نيز مفيد نزلهء بارد است و كذا تغذيه كرنب به ماكيان پخته .
[ مالقى و سفيان و ابن ماجه ]
و مالقى و سفيان و ابن ماجه گويند كه حقنه به طبيخ غاريقون نافع نزلات صعب است و چون غاريقون به ادويه نوازل مخلوط سازند فعل آنها قوى گردد .
[ جالينوس ]
جالينوس گويد كه اگر ماهى شور بخورند تا تشنه گردند و بر آن تشنگى آب نخورند و صبر كنند و هيچ طعام نخورند و از خواب بازنمانند در يك شبانه روز صحت يابند .
[ سعيد ]
سعيد گويد كه در زكام بارد خوردن گلقند عسلى و استعمال حريره به شكر در روغن بادام و در صورت قبض طبع تليين او به قرص بنفشه و يا منقوع و شربت بنفشه و ريختن آب گرم بر مقدم سر و انكباب بر بخار آب گرم و شم رياحين حاده مثل مرزنجوش و نمام و بخور به عود وند و در حالت طول زمان سيلان سيلان شم انيسون گاه گاه نه متصل و تلطيف غذا و اولًا و دادن نخوداب و در اخير تيهو نافع است .
[ ابن الياس ]
ابن الياس گويد كه اگر سبب زكام رسيدن سردى به سر باشد تسخين سر به خرقه گرم و به كمادات مسخنه و تبخير بند و نطولات و شموتات حاره و دخول حمام كنند .
و اگر طبيعت قبض باشد بسنا پنج درم و بنفشه و نيلوفر و اصل السوس و پر سياوشان هر يك سه درم و شكر و ترنجبين هر يك ده درم تليين نمايند و غذا مزورهء بنوماش و نخوداب دهند و انكباب بر حشايش حار مثل مرزنجوش و شبت و بابونه و اكليل كنند .
و اگر سده حادث شود و خلط جارى نشود تبخير به عنبر جنجلان و قرطاس و مانند آن نمايند .
[ انطاكى ]
انطاكى گويد كه خوردن مغز فندق بريان با قدرى فلفل منضج سريع زكام و نزولات بارد است و كذا بخور به شكر و كبريت و خوردن آنها .
و اگر به آرد باقلا به سركه تر كرده و در سايه خشك نموده با مثل آن حنا و نصف آن گوگرد و از قرنفل و عاقرقرحا و برگ جوز شامى هر يك ربع آن ضماد كنند تحليل اورام و منع نزلات كند و كذا نطول از پوست خشخاش و بابونه و شبت و اكليل .
و اگر گل حنا يك مثقال به ماء العسل سه اوقيه بخورند بخورند در دفع نزلات از مجزبات است .
[ گيلانى ]
گيلانى مىنويسد كه مطبوخ گندم و انجير و مويز منقى و باديان و پر سياوشان و اصل السوس و عسل يا فانيذ بنوشند و لعوق بزر كتان بخورند و از اشربه طبيخ انجير و مويز و اصل السوس و خميره بنفشه و از حلويات حلواى معمول از انجير و مويز و فانيذ بادام و از بقول شلجم و گزر و پياز جوش كرده و از لحوم گوشت بزغاله و بچه مرغ فربه به كشك گندم نافع و حلوا متخذ از مغز نان ميده و فانيذ و خشخاش حسب احتمال مزاج ايشان را نيكو است و آنچه نزلات بارد را نافع است بگيرند گوگرد زرد نيم اوقيه جوزبوا سه درم زفت سه درم و از آن اقراص سازند و بر پيشانى ضماد نمايند و چون ترياق در آب حل كرده بر پيشانى لطوخ كرده بر پيشانى لطوخ كنند نفع بخشد و شرب او نيز منفعت عظيم دارد و خوردن گلقند عسلى و زنجبيل مربى و حريرهء معمول به عسل مفيد .
[ مهراريس ]
مهراريس گويد كه چون اصداف محرق به سركه سائيده ما بين صدغين طلا نمايند نزلات مزمنه را نافع و از اسرار است .
[ ابن بختيشوع ]
ابن بختيشوع گفته اگر خواهند كه در زمستان زكام نشود گل نرگس ببويند و هر روز سه لقمه از شهد خلص بخورند .
و حكيم شريف خان مىنويسند كه بوى نرگس در بعض امزجه محرك نزله است .
[ محمد زكريا ]
محمد زكريا گويد كه در نزله بارد آب بسيار گرم بر سر ريزند و هر گاه سخونت او در دماغ محسوس گردد فى الفور صحت يابد يا بگيرند خرقهء كتان و به آتش گرم كرده به ريافوح نهند .
و هرگاه گرمى او معلوم شود