گويند و اين از قسم مستطيل لذيذتر و مأكول اهل بلاد و درخت آن شبيه به فندق است و مؤلف ما لا يسع سه قسم ذكر كرده و گفته كه اين قول اصوب است يك قسم مستدير كه شاهبلوط باشد و دو قسم مستطيل و از اين دو قسم يكى با حلاوت و مأكول و ديگرى با مرارت و غير مأكول چنانچه در ديلم و طبرستان هر دو قسم مىباشد و امين الدوله از محمد بن احمد و از جالينوس نقل كرده كه در بعضى بلاد درخت بلوط يك سال بلوط بار مىآورد و يك سال مازو و مترجم صيدنه ابو ريحان گفته كه ممكن است درختى يك سال نوعى از ميوه بار آورد و سال ديگر نوعى ديگر چنانچه درخت پسته يك سال پسته بار مىآورد و سال ديگر بزغنج چنانچه در بزغنج ذكر يافت و در فستق خواهد آمد و در زير پوست آن متصل به مغز پوست نازك جوزى رنگ مىباشد كه آن را جفت بلوط مىنامند و ثمر تازه آن را در آتش انداخته بريان كرده گرماگرم با نمك و يا بىنمك مىخورند نازك و لذيذ مىباشد و مغز خشك آن را آرد نموده روستاييان و دهاقين نان پخته مىخورند و تحقيق آنست كه يك سال ثمر آن خوب و باليده مىگردد و يك سال چيزى شبيه به مازو و كم مغز و غير مازو است چنانچه در عفص ان شاء الله تعالى مذكور خواهد شد .
طبيعت آن : شيرين مأكول آن در اول سرد و در دويّم خشك و تلخ آن در اول سيّم خشك و نايب مناب عفص و قابض است .
افعال و خواص آن : مغلّظ و بطىالهضم و كثير الغذا چون انهضام يابد مسدد و حابس اسهال مزمن و نزف الدم و نفث الدم و جهت خفقان و غثيان كه حادث از فم معده باشد و سحج و قرحه امعا و سلس البول و تقطير آن و محرق آن مدر بول و حابس اسهال و ضماد آن با پيه خوك نمك سود جهت ورم حالب يعنى كنج ران و اورام بلغميه و صلبه و ضماد سوخته آن و به دستور ذرور سوخته آن جهت رفع قلاع و قروح ساعيه و حمول آن جهت قطع سيلان رحم و امثال آن نافع و چون بلوط را با نيم وزن آن كندر با روغن زيتون سرشته مداومت به خوردن آن نمايند جهت قطع سلس البول و بول در فراش و ادرار مذى و منى و تجفيف نار فارسى مجرب دانستهاند و نان آن ثقيل و مصدع و مولد سودا و سدد ، مصلح آن سكنجبين و قند .
مقدار شربت آن : از يك مثقال تا پانزده مثقال .
بدل آن : خرنوب نبطى است و جميع اجزاى درخت آن بارد يابس و يبس ريشههاى باريك آن زياده و در قطع سيلان رحم و امثال آن نافع .
برگ آن جهت التيام جراحت تازه و خاكستر چوب آن جالى دندان و جهت آكله مفيد و آبى كه در حين سوختن چوب بلوط ظاهر مىگردد جهت خضاب ابرو بهتر از خطاط است .
و جفت آن مجفف قوى و رادع و جهت جراحات و حبس سيلان خون و رطوبات شرباً و ضماداً و به جهت فتق ضماداً نيز نافع و بدل آن گلنار و گويند پوست انار و مورد بالسويه بدل آن است . مقدار شربت از جرم آن يك مثقال و در مطبوخات تا سه مثقال و چون پوست درخت آن را مهرّا پخته يك شب بر موى كماد و يا ضماد نمايند كه قبل از آن با طين قيموليا شسته باشند به غايت سياه كند .
و شاهبلوط با اندك حرارت و قبض مىباشد و يبس آن كمتر از بلوط و غذاييت آن غالب و با قوّت جاليه و مسمن بدن و مولد پيه گرده و مشوى آن با اشربه مبهى و مهيج باه و مقوى بدن و جهت رفع سموم بغايت موثر و در ساير خواص ضعيفتر از بلوط و نفاخ و اقسام بلوط مضر حلق و مثانه ، مصلح آن بزر حندقوقا و شكر و سكنجبين و جفت شاهبلوط در سميت مانند پوست شلتوك است .
بلوط الارض
ماهيت آن : اسمى است مشترك ميان كماذريوس و بيخ نباتى كه برگ آن مانند برگ كاسنى عريض و سبز و منبت آن ريگزارها و زير كولان كه نوعى از ( تراسيل ) « 1 » است كه جدوار سفيد اندلسى باشد و طعم آن شيرين با اندك تلخى مانند طعم بلوط و در شكل نيز بدان ماند و بيخ آن شبيه به بلوط و در زمين مىباشد و برگ آن از زمين مىرويد .
طبيعت آن : در دويّم گرم و در اول خشك .
افعال و خواص آن : قاطع فضول و مفتح سده اعضاى باطنى و مدر بول و حيض و ضماد آن با عسل جهت رفع علل سپرز و تنقيه قروح مزمنه متعفنه و خوردن گوشت زايد و منع زيادتى قروح نافع و به ظن بعضى جهت حصات مثانه نافع .
مقدار شربت آن : از يك درهم تا سه درهم .
بلوطى
به هندى كجى و كهجور نامند .
ماهيت آن : نباتى است برگ آن شبيه به برگ سير و سياه رنگ و شاخههاى آن انبوه و مربع و سياه و از يك بيخ روييده مزغب و برگ آن شبيه به برگ فراسيون و سياهتر از آن و مزغب و بدبو و گل آن مدور و ثقيل الرايحه و زرد اغبر .
طبيعت آن : گرم و خشك .
افعال و خواص آن : محلل و ضماد برگ آن با نمك جهت گزيدن سگ ديوانه و ضماد پخته آن در زير خاكستر گرم جهت
هامش
( 1 ) . نراسل : ب