رافع قولنج و يك مثقال آن جهت گزيدن مار و عقرب و رتيلا و تب ربع و اسهال و هيضه شرباً كه در آب بمالند تا كف آورد و صاف كرده بخورانند و جهت صداع و شقيقه و سبل و غشاوه و لقوه و فالج و صرع و سدر و ريح الخشم كه عبارت از بطلان شم است سعوطاً به قدر فلفلى و بخور آن جهت جنون و امّ الصبيان و ضماد آن جهت گزيدن مار و عقرب و رتيلا و با سركه جهت خنازير و رياح كمر و پشت و صرع اطفال و اكتحال طبيخ آن با سرمه جهت رفع احولى و نزول آب در چشم و چون در آب بمالند و برهم زنند تا كف كند و كف آن را به مار گزيده بخورانند نافع و دو درهم از بيخ درخت آن جهت ذات الجنب بارد و ربو و سرفه و نفث الدم و فرزجه مغز آن جهت اخراج جنين و احتباس حيض و يك درهم آن جهت درد رحم نافع .
مقدار شربت آن : از نيم مثقال تا يك درهم و چون در هر يك مثقال آن نيم دانگ محموده مخلوط كنند در اسهال بغايت سريع الاثر گردد و چون دو درهم آن را كوبيده در سكنجبين يا جلاب مدتى بخيسانند پس آن سكنجبين را با عدس يا جو مقشر طبخ بليغ داده مرق آن را با قدرى سقمونيا بنوشند باعث اخراج اخلاط محترقه گردد و آشاميدن سبزى كه ميان مغز آن مىباشد مورث ثقل سامعه است .
بنج
به فتح باى موحده و سكون نون و جيم معرب بنگ فارسى است و به عربى سيكران و به يونانى افيقون و به سريانى ازمايلوس و به بربرى اقطفيت و اسقيراسن نيز و به هندى اجواين خراسانى و به لغت ديلمى كيرجك گويند چه غلاف آن شبيه است به قفير .
ماهيت آن : نباتى است برگ آن شبيه به برگ بادرنجبويه و بسيار غليظ و در عرض و طول از آن بزرگتر و بسيار سبز مايل به سياهى مزغب و طعم آن تند و اندك تيز شبيه به طعم زنيان و بوى آن نيز شبيه بدان و ساق آن غليظ و بر آن زغبى مانند پشم ، ثمر آن در غلافى شبيه به گل انار در شكل و متراكم در طول و شاخهاى آن يكى زير ديگرى در تحت اوراق و مملو از تخمى شبيه به حلبه و بسيار ريزهتر از آن و غير مدور و آن سه نوع مىباشد : سياه و سرخ و سفيد و گل سياه آن بنفش و تخم آن شبيه به تخم ريحان و اندك سياهى و از تخم ريحان كمتر و گل سرخ آن مايل به زردى و تخم آن شبيه به تودرى ، گل آن سفيد و سياهى و كثافت برگ آن كمتر . هر دو نوع اول با سميت و غير مستعمل به سبب سميتى كه دارد و سيّم كه سفيد باشد مستعمل است و نسبت به هر دو كميابتر و بعضى بجاى آن سرخ آن را استعمال مىنمايند و بعضى از اطبا تازه آن را به جميع اجزا كوبيده عصاره آن را گرفته در آفتاب خشك مىنمايند و عند الحاجت به كار مىبرند و بعضى آن را كوبيده آرد گندم داخل كرده اقراص ساخته خشك مىنمايند و قوّت آن تا يك سال باقى مىماند و بعد از آن ضعيف مىگردد .
طبيعت : سياه آن سرد و خشك در آخر سيّم بلكه در اول چهارم و سرخ آن از آن كمتر و سفيد آن از همه كمتر يعنى در اوايل سيّم .
افعال و خواص آن : تمامى آنها مانع نزلات و سيلان رطوباتاند به سوى چشم و مسكن اوجاع گوش و مخدر و منوم و قاطع نزف الدم از هر عضو و سيلان رحم و مقوى اعضا و رادع و مجفف و مسكن صداع مزمن و ضربان مفاصل و عرق النساء و نقرس و ضماد عصاره آن با آرد جو جهت اورام حاره و درد گوش و چشم و تخم آن با شراب جهت نقرس و ورم پستان و خصيه و طلاى آن بعد از كندن موى مانع روييدن آن به شرط تكرار عمل و مطبوخ آن با سركه و يا ثلث آن افيون مجفف قروح و طلاى رماد آن با دارچينى و زنجبيل و عسل جهت درد معده و فتيله آن با انجير جهت بواسير و امراض مقعده و چون برگ و شاخ تازه آن را در عصايد طبخ دهند بغايت مسمن امّا باعث اختلال عقل است تا سه روز و خوردن سه چهار عدد برگ آن با شراب جهت رفع تب كه با حرارت و برودت هر دو باشد و تسكين وجع عظام و بخور آن جهت جرب دست و كرم دندان و قطع نزف الدم و آشاميدن شش قيراط از تخم آن با دو چندان تخم خشخاش و ماء العسل جهت سرفه و قطع نفث الدم و نزف الدم همه اعضا و رحم و سه قيراط آن با عسل مسكن وجع نقرس و ضماد برگ آن و شراب آن با طلا كه نوعى از شراب است جهت آكله استخوان و طلاى پخته آن با زرده تخم مرغ و با پيه جهت درد كنج ران و خصيه و با آرد باقلا جهت منع بزرگ شدن پستان و خصيه و با عسل جهت درد خصيه و ضماد برگ مشوى آن با پيه يا زرده تخم مرغ جهت تسكين وجع سفل و چون از برزالبنج و افيون هر دو مساوى حب ساخته به قدر يك باقلا يا نخودى فرو برند خواب طويل آورد و چون برزالبنج را ساييده با قطران سرشته در سوراخ دندان كرم خورده پر نمايند درد و وجع آن را تسكين دهد و فرزجه آن جهت رفع قروح رحم و تجفيف رطوبات آن و ضماد آن جهت درد جگر مزمن و مضمضه به طبيخ آن و طبيخ بيخ آن جهت درد دندان نافع و بدل آن افيون و مورث سدر و دوار و خناق و جنون خصوصاً سياه آن چنانچه جالينوس گفته و سرخ آن قريب بدان است ، مصلح آن عسل و انيسون .
مقدار شربت : از سفيد آن از شش قيراط تا نيم مثقال و از سرخ آن تا شش قيراط و از سياه آن تا چهار قيراط و ضماد قرص معمول از برگ آن قوى التأثير در تسكين اوجاع از صمغ آن و قطور عصاره آن با عسل مسكن وجع گوش و با روغن گل مسكن