معبدگاههاى ممتاز دارد . فرنگىها گويند يكى از هفت كليساى روى زمين يكى در اينجاست . تفصيل اهالى شهر از قرارى كه در كتابچه استاتستيك ضبط نمودهاند به قرار ذيل است . عدهء نفوس شهر 118944 نفر از ملل مختلف بدين تفصيل : 22 هزار مسلم ، 52 هزار روم ؛ يعنى گرك [ يونانى ] ؛ 8000 ارمنى ؛ 18000 هزار يهودى ، 16000 كتولك [ كاتوليك ] و پرتستان ؛ 1000 نفر قبطى است . از جمله اين چندين هزار نفوس 22 هزار نفر تبعهء دولت يونان و 200 نفر تبعهء دولت ايران است .
يازده قونسول در اين ولايت بيرق برافراشته است : ايران ، انگليس ، فرانسه ، روس ، آلمانيا ، ايطاليا ، اوستريا ، اسپانيا ، يونان ، فلامند ، اميركا ، بلجيك ، پروس ، سوج [ سوئد ] نوروج [ نروژ ] داينمارك . اجزاى پليس 620 نفر پياده ، 747 سواره است . 16992 خانوار ، 21 جامع با مناره ، و 41 جامع بدون مناره . 19 مدرسه معموره ، 24176 دكان نمرهدار ، 480 قهوهخانه ، 515 ميخانه ، 22 حمام ، 29 كارخانه پنبه ، و نخ و غيره ؛ 70 عكاسخانه ، 60 مهمانخانه معتبر ، 20 تئاترخانه ، 39 طبيب معتمد ، 60 دواخانه ، 12 مطبعهخانه كه هرروز و هر هفته روزنامه منتشر مىشود . 14 كليساى روم و ارمنى ، 8 كليساى كاتوليك ، 6 حوراى يهود ، 58 مدرسهء مختلفه كه 11228 نفر شاگرد تحصيل انواع السنهء علوم و فنون مىنمايند ، و در بعضى مدارس اطفال يتيم را هم تربيت نموده ترقّى مىدهند . در دو نقطهء دو كتابخانهء معتبر است : يكى در مدرسهء يونانى كه 15 هزار كتاب را جامع است ، و ديگرى در جامع مفتى كه 4000 كتاب دارد .
هر ملتى خستهخانهء مخصوصى دارد كه غرباى ملّت خود را پرستارى مىنمايند . از جانب اهالى دولت ايران تا اين زمان در اينجا مسجدى و ساير چيزهاى تمدّنى نبود ، ولى در ايام مأموريت اين كارپرداز خيرخواه دولت و ملّت ، تجار به امداد يكديگر جاى قبرستانى و مسجدى خريده آثار خيرى باقى گذاشتهاند . اميدوارى هست كه ان شاء اللّه مريضخانه هم بنا نموده در مداواى مرضاى ملّت خود محتاج خارج نشوند .
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 122
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص١٢٢