و ابتدائيه و مكتب حربيه و طبّيه و اعداديه و بحريه و صنايع و ملكيه است . در اين مدارس هريك از متعلّمين مشغول تحصيل انواع علوم هستند و چند مكاتب اناثيه غير از اينها هست كه دختران خردسال در اين مكاتب در مدت چهار سال تعليمات ذيل را تحصيل كرده ، به مرتبهء كمال مىرسند . در سال اوّل علوم دينيه ، اخلاق ، معلومات نافع ، لسان عثمانى ، حساب و ثلث رقعه . در سال دوم : علوم دينيه ، عربى ، فارسى ، حساب ، تاريخ ، ثلث رقعه ، خياطت . در سال سيم : عربى ، فارسى ، لسان عثمانى ، املا ، حساب ، جغرافى ، علوم دينيه ، قرائت تركيه ، تاريخ ، ثلث رقعه و نقش . در سال چهارم : علوم دينيه ، قرائت تركيه ، عربى ، فارسى ، لسان عثمانى ، املا ، حساب ، جغرافى ، قواعد ، تاريخ ، ثلث رقعه ، نقش .
عدّهء مدارس ملل خارجه در عليه [ بابعالى ] بدين قرار است : روم 77 ، كاتوليك 9 ، يهودى 44 ، بلغارسى ، « 1 » پروتسان 11 ، ارمنى 84 ، كه در همه اين مدارس خارجه از تبعهء عثمانى هم 47985 نفر مشغول تحصيل علوم و معارفاند . انتهى .
دولت عليه عثمانى از وقتى كه خود را داخل دول متمدّنه كرده [ است ] ، اين امر را خوب ملتفت شده كه ترقّى ملك و ملّت از تعليم علوم و فنون به اطفال مملكت و استقرار قوانين مدنيت حاصل خواهد شد . همين است كه مدارس گوناگون در السنه و فنون مختلفه در هر ولايت بنا كرده و متحمّل مخارج زياد مىشود . چند جا خستهخانههاى متعدّد به جهت غريب و بومى از جانب دولت درست كردهاند .
در اين چند مدّت جناب جلالتمآب سفير كبير كه همواره خيرخواه دولت و ملّت و پاپى ترقّى عوالم مدنيت است حسن سجيت و خلق ملكى جناب ايشان چنان اقتضا كرده كه رعاياى دولت ايران كه در اينجا متوقّف هستند به اعانت يكديگر تكيهء حسينى و خستهخانه و مكتبخانه درست نمايند . و نزديك است كه به اهتمام آن جناب اين امر انجام پذيرد كه اين بناى خير سالهاى سال در
هامش
( 1 ) براى بلغارى عددى نيامده است .