كارخانه و 13 جبّهخانه و ريختهگرخانه ، 123 كار قديم بودرم و 245 خان يعنى كاروانسرا و 1076 چشمه ، 170 ايازمه « 1 » و 49 معبر وسيع و 155 حمام و 115 متوضأ و شادروان و 22 ساعتخانه و 6 مسافرخانه و يك تئاترخانه تركى و 160 قهوهخانه و 27 مطبعهخانه و 55 محكمه رسمى و 60 محكمه شرعى و چند قرائتخانه موجود است .
از جمله آثار عتيقه كه در « در عليه » « 2 » موجود است يكى سنگ مرتفعى مشهور به چنبر لوطاش كه در جادهء بزرگ ديوانى واقع است كه در تاريخ 330 ميلادى بانى ثانى اسلامبول در ايام بتپرستى قسطنطنيه از مضافات آناتولى از بلوك فريكيا كه الآن در بلدهء هرابولس مشهور به قلعه پنبه است نقل نموده ، منقوش به خطوط قديمه است ؛ و ديگر در قرب جامع سلطان بايزيد مشهور به تكيلى طاش است كه در تاريخ 372 ميلادى پوليانوس قيصر روم از مصر نقل نموده ، در اينجا برپا نموده [ است ] . در جوار همين سنگ يكپارچه سنگ عمودى است كه در تاريخ 330 ميلادى از ولايت دلفى يونستن ، قسطنطنين بزرگ كه همان بانى ثانى اسلامبول است حملونقل داده در اينجا قائم ساخت كه حالا از سر آن عمود علامت شكستگى هست . و ديگر جامع اياصوفى كه برحسب قدمت و زينت تفوّق بر همهء مساجد دارد بلكه در همهء روى زمين مسجدى بدين زينت و جامعى بدين رتبت موجود نيست . بناى او 334 سال قبل از هجرت واقع شده .
بعد از آن جامع سلطان بايزيد است كه در سنهء 903 بنا شد و يكى جامع سلطان سليمان است كه در سنهء 965 به انجام رسيد و غير از اين چندين مسجد معتبر هست كه طلاب در هر يكى مشغول تحصيل هستند و هر يكى را موقوفاتى است كه به طلاب رسيده ، به آسودگى مشغول تحصيل هستند . در جميع مدارس كتابخانهء معتبر هست كه از هر قسم كتاب در آنجا موجود و يافت مىشود .
مدارس مخصوصهء دولتى كه در سه قطعه واقع است ، مشهورترين آنها رشديه
هامش
( 1 ) بركه آب .
( 2 ) مقصود باب عالى است .