صاحب عجايب المخلوقات مىنويسد كه در حوالى جاجرم كوهى است دودى از آن متصاعد است هركس از آن استشمام كند مىميرد . همچنين بنابر عقيدهء مؤلف عجايب المخلوقات كوه ديگرى است كه در حوالى آن كوه باد به قدرى تند است كه مسافرين را پرت مىكند . ليكن در قلهء كوه به هيچوجه باد نيست .
صاحب فرهنگ ناصرى گويد جاجرم به فتح جيم ثانى به راء زده و سكون ميم نام ولايتى است از خراسان . قصبهاى است معمور و آباد .
قلعهاى بزرگ دارد كه در وسط واقع است و اطراف آن بساتين و مزارع دارد . چهارصد خانوار در آن سكونت دارند و آن در اصل « جاى گرم » بوده جاجرم معرب است . و آن در ميان نيشابور و جوين و جرجان واقع شده و بعضى قراى آن مشرف است بر جبل آزادوار كه قصبهء جوين است .
مؤلف گويد جاجرم را قلعهء بزرگى است كه شباهت به قلعه ارادان - خوار دارد . در وسط واقع و اطراف آن تمام باغات و زراعت است . اهالى اين قصبه كه قريب چهارصد خانوار هستند تمام در ميان قلعه ساكن و اغلب مردمان آن تفنگچىهاى قابلى هستند . محال جاجرم مشتمل است اين قصبه و سه قريهء ديگر را كه عبارت از كرمه و ايوره و دره باشد و در هريك از اين قرى نيز پنجاه الى صد خانوار رعيت ساكن است . هواى جاجرم گرم و محصول آن جو و گندم و اندكى شلتوك است و به همين سبب اسم جاجرم جاى گرم بوده و چنانكه ذكر شد معرب به جاجرم شده . از جاجرم الى دره دو فرسنگ و راه ما بين شمال و مغرب است . سمت راست جاده تمام دره و ماهور و پست و بلند و به فاصلهء دو فرسنگ كمتر يا بيشتر سلسله كوهى است بلند و سخت كه به سمت مغرب امتداد يافته . در اين سمت مزارع چند و دو قريه است كه اولى به كرمه و ثانى به ايوره معروف و موسوم است . و هم در اين سمت تپهاى است كه در بالاى آن از زمان سلف قلعهاى بنا كردهاند موسوم به قلعهء جلال الدين كه هنوز از بناى محكم آن آثار كلى باقى است . در ميان اين قلعه آبانبارى است مشابه چاهى كه در قعر آن آبى است بس گوارا كه به واسطهء پلههاى چند كه در ميان چاه قرار دادهاند وصول به آن نهايت آسان است . در سمت چپ راه نيز دره و ماهور و پست و بلندى دارد و به فاصلهء نيمفرسنگ به كوهى منتهى مىگردد كه در دامنهء آن چند مزرعه است . و هم در اين سمت در مقابل قريه ايوره
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 1889
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص١٨٨٩