جامع يزد :
گويند ابتدا سلطان علاء الدوله گرشاسب بن على بن فرامرز بن سلطان علاء الدوله با كالنجار مسجدى عالى ساخته كه معروف به مسجد عتيق شد . اين جامع را سه در بوده : يكى روى به قبله و يكى به بازار كلاه - دوزان قديم و ديگرى به طرف مدرسهء كماليه . در دهليز آستانه ، مقابل صفهء بزرگ ، كتابخانهاى بساخت .
در سنهء هفتصد و بيست و چهار مرتضى اعظم سعيد سيد ركن الدين محمد بن سيد نظام الدين محمد قاضى در قبلى مسجد قطعه زمينى خريده طرح مسجدى نو انداخت و صفه و گنبد و مقصوره و غرفههاى بسيار محكم بنا نمود اما تمام نشده بانى درگذشت . به موجب وصيت او ، شرف الدين على در اتمام آن سعى كرد و مناره بر سر گنبد قديم بساخت و مرتضى اعظم امير شمس الدين محمد خلف سيد ركن الدين محمد كه در آن وقت در تبريز بود زيلوهاى ممتاز نيكو جهت گنبد مقصوره فرستاد .
و در سنهء هفتصد و هفتاد و هفت دهليز مسجد به حكم امير شمس - الدين ساخته شده و نصرة الدين يحيى مظفرى در طرف دست چپ گنبد مقصوره و صفه و طنبى عالى بنا كرد .
در زمان ميرزا شاهرخ گوركانى ، شاه نظام كرمانى وزارت يزد يافته جامع كبير را كه گچاندود بود به كاشى تراشيدهء الوان تزئين نموده كتيبهء سورهء مباركهء انا فتحنا « 1 » به خط بهاء الدين هزار اسب كه سرآمد خوشنويسان آن عصر بود نصب و در شاهنشين گنبد مقصوره محرابى از مرمر كار گذاشت و در پيش طاق صفهء دوازده امام به كاشى منبت ساخت و بر بالاى شرفهء طاق آيهء كريمهء و اذ يرفع ابراهيم القواعد « 2 » الى آخره به كاشى نقش كرد . و در صحن مسجد پايابى حفر نموده به آجر و كاشى مزين گردانيد و آب محمودآباد را جارى ساخت و پنجرهء آهنين بر سر پاياب در صحن مسجد گذاشت و فراشخانه بر در مسجد بنا كرد و كاروانسرائى در بيرون در مسجد بود كه ريسمانفروشان در آن بودند .
آن را خريده خراب كرده ساحت در مسجد كرد و ده دكان در يمين
هامش
( 1 ) - آيهء نخست از سورة الفتح .
( 2 ) - سورة البقرة 127 .