فرسخى سرخس رسيد و چون نواب و الا يك روز بعد از ورود به آق دربند كه خبر عزيمت خان خيوق و جمعيت او را شنيدند در شب دوشنبه سلخ جمادى الثانيه نواب مهديقلى ميرزا و سام خان ايلخانى و شاهزاده محمد - يوسف افغان و امير خان سرتيپ قورت بيگلو و محمد حسين خان هزاره را با دو هزار سوار صوبه شبانگاه از آق دربند كه تا سرخس پانزده فرسخ خراسانى است روانه ساختند . خان خيوق نيز همان روز دوشنبه با جمعيت مزبور كه زياده از چهل هزار بودند به دور سرخس آمده اقدام به محاربه نمود كه شايد قبل از رسيدن كليهء قشون و توپخانهء دولتى كارى از پيش ببرد و قشون خود را حكم به تسخير سرخس داد و خود در سرتلى كه مشهور به قانلو تپه مىباشد و در سمت شرقى سرخس واقع است و دو هزار قدم تا سرخس مسافت دارد چادرى برافراشته با خواص و اعوان و اصحاب خود درآن چادر قرار گرفت . از قلعهء سرخس هم اول وهله حسن خان سبزوارى با سواران خراسانى از طرف دروازهء جنوبى كه غلبهء قشون خوارزمى بود بيرون آمده پيشتازى كرد . سرخسى هم غيرت و عصبيت كرده به هيئت اجتماع اناثا ذكورا نيمى از دروازهء جنوبى سرخس و نيم ديگر از دروازهء شمالى بيرون آمده دست به مقاتله و مقابله گشودند و قشون خيوقى را منهزم ساخته قريب سه هزار سر با اسب و شتر بسيار و شمخال و تفنگ بىشمار و يك عراده توپ هجده پوند بزرگ و شانزده عراده صفشكن و دو بيرق از آنها گرفته و از جانبين جنوب و شمال قشون خيوقى را منهزم ساختند و از تپهاى كه خان خيوق درآن قرار داشت گذرانيدند و حملههاى مردانه كردند . خان خيوق صحرا را از سيلاب خون نظير جيحون ديد و خود را در غرقاب فنا . اسب خواست كه فرار كند و جان به سلامت برد . چون يراق اسبش را مكلل به جواهر كرده بود بلكه به قاعدهء سلاطين گوى طلا به دم اسب خود استوار كرده شجاعان خراسانى و سرخسى اسب او را شناخته به قدر دويست سوار بر روى تپه تاختند و هنگامى كه خان خيوق تازه بر ركيب قرار گرفته بود خود را به او رساندند . اصحاب و اعوان كه نزد او بودند هريك اسب حاضر داشتند و سوار بودند فرار نمودند و آنها كه دسترسى به اسب نداشتند طعمهء شمشير آبدار شدند و خان خيوه با سىودو نفر از بنى اعمام و محارم و خواص خود مقتول شد و سرخان را صحت نياز خان پسر اراض خان كه از رؤساى
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 1210
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص١٢١٠