اواخر سنهء پارسئيل كه فرمانفرمائى خراسان بر عهدهء نواب و الا فريدون - ميرزا بود به مرو آمده و از آنجا بلاتأمل قشون به سرخس كه رعيت مخصوص و ايل ترخان اين دولت است فرستاد . اهالى سرخس مراتب را به نواب و الا فرمانفرماى خراسان معروض داشتند و استمداد و استعانت جستند . نواب معظم اليه نيز ، به اذن و اجازهء اولياى دولت قاهره ، ابتدا حسن خان سبزوارى را با سيصد سوار خراسانى مقدمة الجيش فرستادند و متعاقب آن محمد حسن خان سرتيپ فوج فراهانى را با دو فوج فراهانى و يك فوج گروسى و چهار عراده توپ و هزار سوار فرستادند كه پانصد نفر از آن سوار را به ايلغار مسرعا به حسن خان سبزوارى برساند و پانصد نفر ديگر با خود داشته همراه پيادهنظام و توپخانه ببرد . محمد حسن خان سرتيپ نيز بههمين دستورالعمل رفتار كرده و به آق دربند رفت . نواب - و الا فرمانفرما هم روز هفدهم جمادى الثانيه با افواج و سوارهء عراقى و خراسانى و ده عراده توپ حركت كرده به جانب سرخس راندند .
در ورود حسن خان سبزوارى به سرخس لشكر خيوه خبردار شده دو هزار سوار ازبك از سرخس گذشته سوارهء حسن خان را جلوگيرى كردند . اين سواره با عدد كم پاى ثبات در ميدان جلادت فشرده خصم را شكست فاحش دادند و بىهيچ آسيبى وارد سرخس شدند . روز ديگر نيز آن پانصد سوار متعاقب به سرخس رسيد . خبر رسيدن سوارهء دولتى به سرخس و آمدن محمد حسن خان سرتيپ و افواج و توپخانه به آق دربند به خان خيوق رسيد . خواست پيشدستى كند . فورا جمعيت كثيرى به امداد قشون سابق خود فرستاده حكم به تسخير سرخس داد . خود نيز متعاقب آنها با قشون زياد كه قريب چهل هزار نفر بود و از طوايف و اويماقات جمشيدى و قرايابى و تيمنى و ميمنه و شبرغان و سالور و ساير طوايف تراكمه حركت كرده به جانب سرخس روانه شد . چند روز قبل از رسيدن او به دور سرخس كه سواره و پيادهء او در آنجا جنگ مىكردند ، همه روزه سوارهء خراسانى و سرخسى بيرون آمده محاربات دليرانه مىكردند و دراين چند روزه ، چند عراده توپ معتبر و پانصد قبضه شمخال و اسب و شتر بسيار از آنها به چنگ عساكر منصوره مىافتاد . در روز ورود خان خيوق به دور سرخس ، نواب و الا فرمانفرما با قشون ظفرنمون به آقدربند وارد شدند و محمد حسن خان سرتيپ با افواج و توپخانه به شش
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 1209
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص١٢٠٩