سنار از بلاد سودان و زنگبار در اواسط خط استواست و منبع رود نيل از آنجا است . بهطرف جبال امتداد يافته از مملكت سودان گذشته به اقليم صعود مصر آمده نزديكى قاهره مايل بهسمت مشرق شده بعد از طى هشت منزل به جانب شمال ممتد مىشود و بعد از طى يك ماه راه به ارمينيهء كبرى و قرمان و اناطولى مىرسد و چون به ميان اقليم چهارم رسيد به سوى مشرق كشيده مىشود و از بلاد داغستان و گرجستان و آذربايجان گذشته از شمالى تهران مرور كرده از طبرستان و خراسان و زابل و كابل و سياپوشان گذشته و جنوبى بلاد بدخشان را قطع كرده تمامى بلاد كشمير و تبت را گرفته از غربى ملك ننكياش و ختن و چين مىگذرد و از شرقى هندوستان و تيپال و بنگاله مرور كرده به بحر محيط منتهى مىشود . طول اين كوه را يك هزار و پانصد فرسنگ شمردهاند و قريب دوازده هزار شهر و ولايت در جوانب آن آباد است و به سبب قرب هر ولايت به نامى جداگانه موسوم شده . سياحان ايران نوشتهاند كه قرب هفتاد لغت اسم اين كوه را شنيدهايم . زياده از دويست طايفهء مختلفة العقيدة و اللسان بر دو جانب آن ديده و قريب به سيصد طايفه از مذاهب متعدده در دو طرف آن مىباشند .
الحاصل از تهران تا البرز دو فرسخ و نيم مسافت است و صعود به قلهء آن مورث مشقت و مخافت است . چون حضرت خاقان خيال صعود به اين كوه فرمود ، دو روز پيش ، خيام با احتشام را به قله بردند و انواع لوازم از ماكولات و غيره آنجا حاضر كردند . در اوايل ذيقعده از قصر كاوس امامزاده قاسم انتهاض كرده در مدت چهار ساعت به قله رسيدند . در بالاى اين كوه چشمهاى است كه در تابستان ، آب آن از سردى يخ مىكند و شخص در فصل گرما احساس هواى زمستانى مىنمايد .
رودخانهء كرج كه از جانب غربى شهر تهران به بلوك شهريار مىرود و رودخانهء جاجرود كه از طرف شرقى اين شهر به ورامين و خوار جارى است سرچشمهء هردو در آن مكان متحد است .
خلاصه به اشارهء خاقانى شبها در آن كوهسار آتشبازى مىكردند و درختها آتش مىزدند و از فراز تا نشيب كوه روشن و فروغ آتش از مسافات بسيار بعيد نمودار بود . هوا در آن اوقات طورى برودت داشت كه مهديقلى خان دولوى قاجار از سردى مبتلا به مرض مزمن و مشرف به موت شد و ميرزا رحيم شيرازى طبيب خاصه كه مردى فاضل بود او
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 876
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٨٧٦