زمستان به سبزى و خرمى موصوف و كثرت اشجار و فواكه لطيفه و باغات متنزههء آن معروف است . جز انجير و انار ، گل و رياحين و لاله و ضيمران بسيار دارد . آبش از چشمهسار است و در فصل بهار تقريبا سه ماه آب برف از كوهستان جارى و رودى تشكيل مىدهد كه از ميان فم و طرخوران مىگذرد و فاصل ميان اين دو آبادى است و مزارع زياد هست كه آبادى آنها به اين دو قريهء بزرگ مىپيوندد . و عمارات عاليه در اين دو آبادى بنا كردهاند . و غير از اين مزارع خارج از مسطحه مزارع ديگر هست كه متعلق به تفرش مىباشد . در حوالى تفرش شكارگاه خوبى است كه ارغالى « 1 » زياد دارد و گاه مىشود كه داخل خانهها مىشوند . كبك هم آنجاها بسيار يافت مىشود . املاك تفرش زياد قيمتى و كم زراعت است . قلعهاى در يكى از مزارع تفرش موسوم به خرازان بوده بسيار مرتفع ولى اينك خراب است . در يكى از مزرعهها نيز در محلى كه باغچه است و چنارهاى بسيار قديمى دارد آثار قبرى نمودار است . سكنه گويند قبر عزير پيغمبر عليه السلام است . سكنهء عمدهء تفرش سادات حسينى هستند . گويند اين سادات از خرزن مكه هجرت كردهاند و به اينجا آمده سكنى گرفتند . قناتى قديمى در طرخوران هست موسوم به خرزنويه .
گويند چون اين سادات احداث نمودهاند اين اسم را يافته . سادات مذكور چهار طايفهاند : دو طايفه ساكن در طرخوران و دو طايفهء ديگر در فم مسكن دارند . آنها كه در طرخوران مىباشند معروف به طايفهء ميرزا شكر الله و مردمان معتبرى بودهاند . و آنها كه در فم هستند يكى مشهور به طايفهء ميرزا هادى است كه مرحوم ميرزا سيد على مجد الاشراف و ولد ماجد ايشان ميرزا سيد محمد مستوفى از آن خانوادهاند . و طايفهء ديگر معروف به طايفهء ميرزا هدايتاند . از سكنهء ساير بلاد هم كه در آنجا به مرور جمع شدهاند محلتى تشكيل يافته است .
سابقا قلعهجات زياد در تفرش بوده كه حالا منهدم است . بعضى مقابر و امامزادهها در نقاط مختلفهء اين رستاق است كه زيارتگاه سكنه و محل احترام است . از جمله در زير كوهى كه مغارهء معروف در آن است امامزادهاى است معروف به احمد بن موسى عليه السلام . اما مغارهء مشهور در كوه تفرش در طرفى است كه بهسمت آشتيان و گركان مىروند . از
هامش
( 1 ) - به معناى قوچ كوهى .