پانزدهم رود گرگان است كه از دو فرسخى شرقى شهر قديم جرجان به دو شعبه شده از سمت جنوب شرقى وارد دريا مىشود . اين رود از دامنههاى غربى كوههاى بجنورد و سملقان شيروان خراسان جارى است .
شانزدهم رود اترك است كه از كوههاى خراسان جارى است و سرچشمهء عمدهاش در نزديكى ابيورد و دره جز [ - درگز ] است . از سمت جنوب شرقى وارد دريا مىشود .
مؤلف گويد جزر و مد بحر خزر به سختى ساير بحار ديگر نيست .
ليكن به واسطهء بادهاى سختى كه غالبا مىوزد كشتيرانى در اين دريا بىخطر نيست . آب درياى خزر از ساير درياهاى ديگر شوريش كمتر و تلخيش زيادتر است و اين از آن است كه دريا كوچك و رودخانههاى بزرگ داخل آن مىشود و تخفيفى در شورى آن مىدهد اما تلخيش به واسطهء چشمههاى نفتى است كه اطراف آن دريا را فى الواقع احاطه كرده است و در خود دريا هم ميان آب چندين چشمهء نفت است كه در ميان دريا جارى است . كشتيهاى جنگى و تجارتى روس در اين دريا لا تعد و لا تحصى است .
اسماعيل عماد الدين ملقب به ابو الفداء معروف به ابن ملك مورخ و جغرافىدان عربى كه در هزار و دويست و هفتاد و سهء مسيحى مطابق ششصد و هفتاد و دو در دمشق متولد شد و در هزار و سيصد و سى و يك مسيحى فوت شد و بعد از مظفر ابن عمش كه والى حماة بود ملك ناصر در سنهء هزار و سيصد و ده مسيحى ولايت حماة و حمص را به او واگذار كرده خطاب ملكى به او داد مؤلف چندين كتاب است از جمله كتابى در علم جغرافيا تأليف نموده است « 1 » در تفصيل بحار از بحر خزر اين طور مىنگارد : « درياى خزر شور است آبش با هيچك از درياهاى محيط
هامش
( 1 ) - منظور كتاب تقويم البلدان است كه از ديرباز مورد توجه بوده است چنانكه ذهبى تلخيصى از آن به دست داده و سپاهىزاده در سال 997 آن را به ترتيب الفبائى مرتب كرده و در سال 1840 متن كتاب وى به توسط رنو( Reinaud )و دوسلان( De slane )منتشر شده و در سال 1848 رنو قسمتى از آن را به فرانسه ترجمه كرده . اين كتاب به توسط عبد المحمد آيتى ترجمه شده ( بنياد فرهنگ ايران ، 1349 ش ) .