در حقيقت بنا و قدمت شهر اصفهان اختلاف است در سيصد سال قبل عقيدهء فرنگيها اين بود كه شهر هكاتنپل « 9 » يعنى صد دروازه كه اسكندر رومى در عراق ساخت همين شهر اصفهان است . اما اين روايت صحيح نيست . چرا كه بطلميوس مصرى هكاتنپل را در سه منزلى مازندران قرار داده و از روى تحقيق هكاتنپل همان شهر دامغان است . عقيدهء مورخين عجم و عرب اين است كه هوشنگ پيشدادى شهر اصفهان را بنا كرده و نسبت بناى شهرستان را به به اسكندر بزرگ مىدهند و گويند دور شهرستان ديوارى كشيد كه داراى سيصد و شصت برج بوده . شاه عباس اول اصفهان را پايتخت ايران قرار داد .
ابن حوقل در مسالك الممالك مىنويسد : بخت النصر يهوديها را كه به اصفهان جاى داد بناى صنعتگرى را در آنجا گذاشتند . اين شهر دويست و نود و هشت سال تحت خلافت و سلطنت خلفاى بنى عباس بوده در سيصد و بيست هجرى عماد الدوله ابن بويهء ديلمى اصفهان را متصرف شد بدون اينكه حقى به خلفاى بنى عباس بدهد . علت فتح و قتل امير تيمور اصفهان را اين بود كه چون بعضى سكنه شافعى و بعض ديگر حنفى بودند ميان اين دو فرقه نزاع شده حنفيها امير تيمور را به كمك خواستند او آمده اصفهان را فتح و هفتاد هزار نفر از شافعيها را كشت « 10 » .
مؤلف گويد آبادى اصفهان در زمان سلاطين صفويه بخصوص عمارات سلطنتى به قسمى بوده كه هيچيك از سلاطين روى زمين آن قسم عمارت نداشتند و ما آنچه در تاريخ و سياحتنامهء مسافرين فرنگى كه به چين رفتهاند خواندهايم اصل وضع و اسلوب عمارات ديوانى كمال شباهت را دارد به عمارات چينى و اين مسئله مستبعد نيست . زيرا كه ايران در آن زمان با دولتى خارجى كه زياد مراوده داشت دول هندوستان
هامش
532 به كارد فدائيان اسماعيلى از پاى در آمد و در قريهء شهرستان جى ، در چهار كيلومترى اصفهان به سوى شرق ، در كنار پل قديم شهرستان ، بر ساحل شمالى زايندهرود مدفون شد ( گنجينهء آثار تاريخى اصفهان ص 206 ) .
( 9 ) - متن : « حكاتنبل » .
( 10 ) - در خصوص اين كشتار رجوع شود به تواريخ تيمور و از همه گوياتر به تاريخ حافظ ابرو كه خود به چشم ديده و از روى شمار كله منارها ، شمار مقتولين را تخمين زده است .