سخنگزارى و مهارت خويش را در كار ترجمه به خوبى نشان داده است ، و بر روى همچنين مىنمايد كه در جاى خود گزارندهاى توانا و ترجمانى دانا و قوى دست بوده است . گواه ديگرى بر اين معنى اثر نفيس و معتبر او المقصد الاقصى فى ترجمة المستقصى است ، كه نمودارى از مهارت او در كار ترجمه است ، و شرح آن از اين پيش گذشت .
از امتيازات ديگر اين كتاب نقل پارهاى ابيات و اشعار است از غالب سخنوران مشهور ، كه اين اشعار در ديوان آنها به نظر نمىرسد ، و حال آنكه بنابه تصريح مؤلّف و وجود قرائنى ، شعر از آنهاست ، و گاهى ابيات پس و پيش آن نيز نقل شده است ، و اين كتاب وسيلتى و راهنمايى تواند بود تا برخى ابيات و اشعار گمشدهء آنان پيدا و شناخته شود . چنان كه پارهاى از ابيات مثنوى را كه مؤلّف در كتاب نقل كرده ، در نسخههاى مثنوى نمىبينيم « 1 » ، و بعضى غزلها را كه به تصريح مؤلّف از مولاناست ، در ديوان كبير يا كلّيات شمس نمىيابيم . « 2 » همچنين ابياتى را از خاقانى و عطّار و سنائى و ديگران نظير شعرهاى زير :
به بند عمر چه ماندى بمير تا برهى * كه طوطى از پى اين مرگ شد ز بند رها
گر حلّهء حيات مطرّز نگرددت * آن دم كه در بماندت اين كسوت از بها
عقل اگر در راه حق ره بين بدى * فخر رازى رازدار دين بدى
اين بيت از مثنوى است و خوارزمى آن را به صورت ديگرى نقل كرده است . در مثنوى مولانا چنين است :
اندرين بحث ار خرد رهبين بُدى * فخر رازى رازدار دين بدى
( 4 / 4144 )
ذكر نام برخى كتابهاى گمشده و ناياب نيز در تأليفات و آثار او ، خود رهنمودى است براى باز يافتن اين گنجينههاى نفيس ، كه بايد به جستجوى آنها پرداخت مانند كتاب طيب الحبيب ، خالصة الحقائق يا خلاصة الحقائق ، تحفة الابرار فى افضل الاذكار و غيره . « 3 »
هامش
( 1 ) . ر . ك : ص 60 ، 276 ، 310 ، 325 و حواشى مربوط به آن صفحات .
( 2 ) . ر . ك : ص 259 ، 26 ، 245 ، 307 ، 317 و حواشى آنها - كلّيات شمس چاپ ديگرى است از غزليّات شمس تبريزى غير از ديوان كبير . و بين اين دو مجموعه از غزليّات شمس اختلافهايى مشهود است ؛ غزلها و ابياتى در يكى هست كه در ديگرى نيست و بالعكس .
( 3 ) . ر . ك : ص 131 ، 214 و ص 42 - 44 مقدّمه .