خويش كنيد پيش از آنكه حساب شما كنند . پس ارباب بصاير و اصحاب ضماير را از بزرگان دين و خداوند يقين مقرّر و معلوم و محقّق و مفهوم است كه ما را از آن عالم انس و حضرت قدس بدين بازار آمال و امانى از براى بازرگانى فرستادهاند و چندين هزار خزاين از نعم ظاهرى و باطنى به ما سپرده و با بدرقهء عنايت و الطاف و قلاووزان مرحمت و اعطاف از عقبات عوالم غيب گذرانيده ، به سلامت و سعادت به مصر شهادت رسانيدهاند و ناقدان بصير و مبصّران خبير از انبيا و رسل كه پيشوايان سبلاند ، از براى تعليم و ارشاد در اكتساب سعادت مبدأ و معاد تعيين فرمودهاند تا در اين معامله به تعزير نفس و شيطان نقصان خسران واقع نشود و چون بعد قضاى وطر كه اوان رجوع از سفر باشد راهزنان اعداى دين كه با تيغ تسويل و كمان كين در كمين نشسته [ تا ] دست تعدّى به غارت اهل يقين دراز كنند ، اصناف عباد را بشارت
« إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ »
« 1 » در دادهاند ، بلكه تا هيچ دابّهاى را از دوابّ به واسطهء خروج از طريق صواب عروض آفت و عارضهء مخافت نباشد ، ناصيهء هر يك به دست قدرت گرفته از راه راست مىبرند كه .
« ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ »
« 2 » پس اى عزيز انصاف پيش آر و ببين كه در اين تجارت كردن و سود و سرمايه به سلامت بردن تو ، چه اهتمامها به تقديم رسانيدهاند تا از اينجا بشناسى كه چون وضع موازين قسط بكنند در حساب تو استقصا خواهند نمود و در احصاى معاملات تو هرچه تو فراموش كردهاى ، تنبيه خواهند فرمود ، كما قال تعالى :
« يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسُوهُ وَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ »
« 3 » يعنى در روز قيامت جمع اين اهل تجارت را خداوند ، تعالى ، مبعوث گرداند ، پس آگاه سازد ايشان را بر آنچه عمل كردهاند احصا كند حضرت حق و ايشان فراموش كرده باشند و خداوند ، تعالى ، بر هر چيزى حاضر است و دانا و هرآينه در حساب قليل و كثير و نقير و قطمير مناقشه كنند و به مثاقيل ذرّات از خطرات و لحظات تو فرونگذارند ، چون اين معانى ملاحظه كنى به تحقيق دانى كه نجات از ورطهء اين اخطار و بلوغ به مأمن دار القرار بىشرمسارى از حضرت بارى ميسّر نمىشود [ و ] بىلزوم محاسبه و صدق مراقبه و مطالبه نفس در انفاس و حركاتش و تفتيش حال او در خطرات و لحظاتش . پس هر كه محاسبهء نفس خويش كند پيش از آنكه او را در معرض حساب
هامش
( 1 ) . فجر ( 89 / 14 ) .
( 2 ) . هود ( 11 / 56 ) .
( 3 ) . مجادله ( 58 / 6 ) .