آنكه كلمهء « ما » اولى نافيه باشد اعم از آنكه ثانى موصوله باشد يا مصدرى معنى چنين است كه : پس رفع نكرد عذاب را از ايشان چيزى كه كسب كردند ايشان از مال و جاه يا دفع نكرد كسب كردن ايشان مال و جاه را . و بنا بر آنكه كلمهء « ما » اولى استفهامى باشد اعم از آنكه ثانى موصوله و مصدريه باشد معنى چنين است كه پس چه چيز از عذاب را دفع كرد چيزى كه ايشان كسب كردند يا چه چيز از عذاب را كه رفع كرد كسب كردن ايشان
فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ
پس چون آمد بديشان پيغمبران ايشان با معجزات ظاهره
فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ
شاد شدند اين كافران بعد از انكار بينات رسل به آنچه نزد ايشان بود از علم يعنى از شبهات واهيه و اعتقادات باطله كه اين شبهات را بهتر از علم انبيا دانستند و در جوامع الجامع آورده كه « عن بقراط انه قيل له ائت موسى عليه السّلام و كان فى زمانه فقال : نحن قوم مهديون فلا حاجة بنا الى من يهدينا » يعنى به بقراط حكيم كه در زمان موسى عليه السّلام بود گفتند و در بعضى نسخ است كه به سقراط حكيم گفتند كه برو پيش موسى و معالم دين خود را از او فرا گيرد . پس او در جواب گفت : ما قوم هدايت يافته شدگانيم و احتياج نيست ما را بسوى كسى كه هدايت ما كند . و بعضى از مترجمين مهديون و من يهدينا را بذال معجمه ( و با ) از تهذيب اخلاق گرفتهاند . بنا برين ترجمهء مذكوره ، در آيهء
فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ
ضمير فرحوا راجع بكفار است و تعبير اعتقادات باطلهء ايشان بعلم ، يا بر سبيل سخريه است و يا بنا بر ظن باطل ايشان . و مىتواند كه ضمير فرحوا راجع برسل شود و حاصل كلام چنين باشد كه چون رسولان بينات و معجزات آوردند كفار انكار آن نمودند و خداى تعالى وعده داد رسولان را كه اين امم جاحده را هلاك گرداند . بنا برين حق تعالى ميفرمايد كه خوشحال شدند رسولان بدانچه بود نزد ايشان از علم بر اهلاك كفار و نجات اهل ايمان
وَ حاقَ بِهِمْ
و احاطه كرد بايشان
ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ