إِنَّ اللَّهَ
بدرستى كه خداى تعالى
لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً
ستم نميكند بر مردمان به هيچ چيز از فساد حواس و عقول و تعذيب ايشان بدون استحقاق و نقص ثواب از حسنات ايشان
وَ لكِنَّ النَّاسَ
و ليكن مردمان
أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
بر نفسهاى خود ستم ميكنند بكسب سيئات و استعمال حس و عقل در ملاهى و مناهى . اين آيه دليلى است ظاهر بر اينكه عباد فاعل افعال خودند نه چنانچه مجبره ميگويند و عباد را فاعل نميدانند .
وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ
و ياد كن روزى را كه جمع كند خداى تعالى كافران را در صحراى قيامت
كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا
أى كأنهم يلبثوا ، يعنى در حالتى كه گوئيا ايشان درنگ نكردهاند در دنيا در قبر
إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ
مگر اندكى از روزى را كه از هول و دهشت آن روز مدت مكث در دنيا يا در قبر بر ايشان كوتاه نمايد
يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ
حالكونى كه در حشر آشنايى دهند ميان يكديگر و بشناسند يكديگر و بشناسد يكديگر را گويا كه جدا نشدهاند از همديگر در زمان قليلى بنا برين چنانچه «
كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا
» حالست همچنين
« يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ »
حال خواهد بود .
قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ
بتحقيق زيان كردند در دنيا و در آخرت آنان كه
كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ
تكذيب كردند رسيدن جزاى خداى تعالى را در روز حساب زيرا كه چون اعتقاد بامور اخروى نداشتند صرف عمر در معاصى نمودند و بدل افعال حسنه اعمال سيئه بجا آوردند و زيان كردند
وَ ما كانُوا مُهْتَدِينَ
و نبودند ايشان راه به حق يافتگان .
وَ إِمَّا نُرِيَنَّكَ
و اگر بنمائيم ترا اى محمد در زمان حيات تو
بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ
بعضى از آنچه را كه وعده دادهايم شما را از عذاب دنيوى مانند هلاك ايشان در روز بدر . روايت على بن ابراهيم در تفسير اين آيه اينچنين گفته است كه : و اما نرينك بعضى الذى نعدهم من الرجعة و قيام القائم عليه السّلام
أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ
يا آنكه اگر متوفى سازيم تا قبل از آنكه در دنيا مشاهدهء عذاب ايشان كنى
فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ
پس