« مگر كه ياد ندارى كه چشم تو نشناخت * بخطّ خويش الف را همى بجهد از بى » ( ناصر خسرو ) « راست از راه تقدّم چون الف شد وانگهى * بدسگالش باز پس افتاده چون بى مىرود » ( سوزنى ) ( لغتنامهء دهخدا ) ( 759 ) 37 / 13 « بسلاحه » .
در دستنوشت به زبر سين كتابت گرديده و محتمل است كه حركتگذارى به قلمى غير از قلم اصلى متن ( : قلمى متأخّر ؟ ) باشد - و اللّه اعلم بالصّواب .
( 760 ) 37 / 14 « پيغمبران » .
مانند بسيارى از ديگر موارد متن - به نظر مىرسد در اين مورد حركتگذارى در دستنوشت به قلمى ديگر باشد .
( 761 ) 37 / 15 « براست دارنده » .
« براست داشتن » : پيشينگان « براست داشتن » را در ترجمهء « تصديق » تازى به كار بردهاند . ( نگر :
فرهنگنامهء قرآنى ، ص 483 ) .
( 762 ) 37 / 16 « ابو مسلم » .
« ابو مسلم » : احتمالا مراد ابو مسلم اصفهانى ( 254 - 322 ق . ) است . ابو مسلم محمّد بن بحر معتزلي كاتب ، اديب ، متكلّم ، مفسّر و از رجال دولت عبّاسى است . از سمتهاى ديوانىاش در پيوند با حكومت عبّاسيان ، حكمرانى اصفهان و فارس مىباشد .
ظاهرا وى را مفسّرى صاحب نظر و مورد اعتماد مىدانستهاند و متكلّمان و مفسّران بزرگى چون قاضى عبد الجبّار ، سيّد مرتضى ، فخر الدّين رازى و طبرسى در موارد متعدّد نظريّات وى را در تفسير آيات نقل كرده ، آنها را پذيرفته يا نقد كردهاند .
از نظريّات برجسته و مهمّ ابو مسلم ، عقيدهء او در بارهء نسخ آيات قرآن است . در بسيارى از كتب مربوط به علم اصول و تفسير ، در ذيل مبحث ، نام ابو مسلم به عنوان كسى كه اجماع علما را در اين مورد خرق كرده ، آمده است . گروهى گفتهاند : وى مطلقا منكر وقوع نسخ بوده ، هر چند عقلا آن را جايز مىدانسته است ، و برخى گفتهاند كه نظر او انكار وقوع نسخ در شريعت واحد بوده است . به نظر مىرسد سخن آن عدّه كه ابو مسلم را فقط منكر وقوع نسخ در آيات قرآن - و نه به طور مطلق - دانستهاند ، صحيحتر باشد .
در منابع متقدّم آثارى به ابو مسلم نسبت داده شده كه هيچ يك از آنها اكنون در دسترس نيست .
از آنهاست :
1 ) جامع التّأويل لمحكم التّنزيل - كه تفسيرى است نگارش يافته بر بنياد باورهاى معتزليان و آنگونه كه ياقوت آورده ، در چهارده مجلّد بوده است . تفسير گران پس از ابو مسلم ، از اين كتاب بهرهء بسيار بردهاند . از آن جمله مىتوان از قاضى عبد الجبّار معتزلي ، حاكم جشمى ، سيّد مرتضى ، طبرسى و شيخ ابو الفتوح رازى نام برد . شيخ طوسى نيز در مقدّمهء تفسير تبيان ، تفسير ابو مسلم را ستوده ، ولى از تطويل بىجهت وى در كلام خرده گرفته است . همچنين فخر الدّين رازى بسيار از اين تفسير نقل كرده است .
دقائق التأويل و حقائق التنزيل ( فارسى ) — صفحة 478
مساهمون: جويا جهانبخش
ص٤٧٨