و شاخ شيردار كه چون بشكنند از ان بسيار شير برميآيد به حدى كه از يك درخت آن به قدر يكرطل و زياده هم شير به عمل مىآيد و كل آن چند عدد متصل بهم فى الجمله شبيه بكل نركس و نوشته كه بكل خرزهره است و ثمر آن شبيه بخيار كوچكى و پلول بزركي و منحني و چون رسيده و شكافته كردد از جوف آن چيزى شبيه بپرز حرير و پنبهء سيمل بغايت نرمي برميآيد و كويا كيسهء مملو از پنبه است و تخم آن فى الجمله شبيه بحب القرطم و تخم سنامكي و خاكسترى رنك مائل بسياهي و اعراب باديه از ان پنبهء مخد يعنى بالش ترتيب مىدهند و در قداح يعني آتش زنه مستعمل دارند و سه نوع مىباشد يكى درخت آن بزرك و كل آن سفيد و برك آن بزرك و شير بسيار و اين در شهرها و در كنار بساتين نيز مىرويد و بهترين انواع كفتهاند و دوم از ان كوچكتر در قد و برك و بيرون كل آن سفيد و اندرون آن بنفش مائل بسرخي و سوم از همه كوچكتر و كل آن پستئ رنك مائل بسفيدى و بعضى زرد كفتهاند و لبن اين هر دو كمتر از اول و بيشتر در بيابانها و زمينهاى رملي مىرويد
* طبيعت شير ان
در چهارم كرم و خشك و با سميت است
* افعال و خواص ان
اكال و مقرح جلد و قاطع بلغم و با قوت مسهله قويه و سترنده موى است و حادترين شير نباتات شيردار است و دباغان اهل حجاز و سند و هند شير آن را در ستردن موى جلود مستعمل دارند امراض الراس و غيرها طلاى آن رافع كچلي و سعفه و قوبا و نالع دانهء بواسير و مضمضهء آن با عسل جهت قلاع دهان اطفال نافع و چون لبن آن را به پنبه آلوده بر دندان موجع كذارند جهت تسكين وجع آن و حكيم مير عبد الحميد در حاشيهء تحفه نوشته كه جهت تسكين جذام و قوبا و جرب و بثور و دماميل و صلابت طحال و امراض كبد و استسقا و ديدان و حب القرع نافع است و اكر نانخواه را در شير آن چند مرتبه تسقيه نمايند و در سايه خشك نمايند به جهت ضيق النفس و سعال بلغمي مجرب و ديكران كفتهاند كه چون ارزن و يا شلتوك و يا نخود و يا غير آن از حبوب را در ان مكرر تسقيه كنند و در سايه خشك نمايند مقدار قليل آن اسهال بسيار مىنمايد و به جهت امراض مذكوره نافع و طلاى اندك آن بر مفاصل دست و پا كه بعنوان نقطها بسر خلالى بر انها كذارند باعث آبله و تقرح و اخراج رطوبت لزج و تسكين اوجاع آنها است چنانچه بعض اهل هند و بنكاله اين را مانند شيطرج مستعمل دارند و بعضى در سالي يك مرتبه در موسم بهار و تابستان
* طبيعت برك و شاخ آن
در سوم كرم و خشك
* افعال و خواص آن
بستن برك تازهء كرم كردهء آن جهت تحليل اورام و تسكين اوجاع بارده و تدهين مطبوخ آن در روغن زيتون جهت فالج و تشنج و خدر و ذرور برك خشك آن جهت منع سعي قروح ساعيه و خبيثه و اكله و رفع چرك قروح و سخه و تجفيف آنها و بردن كوشت زائد فاسد نافع و حكيم مير عبد الحميد نوشته اكر درخت آن را كه كل آن سفيد باشد از برك و شاخ و پوست و كل و چوب در سايه خشك نمايند و بسايند و هر روز دو مثقال آن را با شير كاو بخورند جهت ضعف بدن و ناتواني و ربو و سعال بلغمي و نپهاى مزمن و تحليل نفخ بسيار نافع و اكر تسقيه سوده در آب بهنكره بخورند در منافع انفع و اتم است و نوشتهاند كه ذرور برك خشك آن جهت منع سعي قروح ساعيه و خبيثه و اكله و رفع چرك قروح متقرحه و تجفيف آنها و خوردن كوشت فاسد مفيد و چون يكى از حبوب مذكوره را با برك آن در ظرفى مانند سبو و مرتبان بطريق فرش و لحاف چيده و بر ان آب آن مقدار كه از روى آن بكذرد بريزند و سر آن را پوشيده مدت بيست يوم بكذارند پس برآورده حبوب را در سايه خشك نمايند استعمال قدر قليل آن نيز مسهل و امراض مزبوره را نافع است و پنبهء آن جهت قداح يعنى آتشزنه بهترين اشيا است و چون در حين ترى و تازكي از هم باز كرده بر جراحات بكذارند قاطع نزف الدم آنها و جهت رويانيدن كوشت تازه موثر المضار جميع اجزاى آن با سميت و مضر محرور المزاج