به اطراف مىبرند و تازهء آن بدطعم و رائحه تا سه چهار ماه پس نيكو مىكردد و كويند در ميان آن بندرت بعضى دانهاى سمى بهم مىرسد و آن صلبتر و مائل بتيركي است و آن را بهندى هلديا نامند و كسانى كه مىشناسند چيده برمىآورند و تتمه را جوش مىدهند و احيانا بعضى دانها شبيه بماميران در ميان بستهاى زردچوبه بهم مىرسد و آنچه در ماهيت آن صاحب تحفه و غيره نوشتهاند بيان واقع نيست و منبت آن بلاد چين و هند و بنكاله و دكهن است و بهترين آن تازه خوشرنك كمريشهء آنست
* طبيعت ان
در سوم كرم و خشك
* افعال و خواص ان
جالي بصر و مفتح سدهء جكر و جهت استسقا و يرقان نافع چون يك درم آن را با شراب ابيض و با هموزن آن انيسون بياشامند و مضع آن جهت تسكين وجع اسنان خصوص اندك بريان نيمكرم آن و اكتحال آن جهت جرب و بياض رقيق و تقويت چشم و عصارهء آن روشنائى چشم بيفزايد و بياض حادث در ان را بر طرف كند و ذرور آن مجفف قروح و رافع درد و ورم آنها و لهذا اهل هند بعد از حجامت بلافاصله ذرور آن را بران موضع مىمالند و ضماد آن با شراب زائل كنندهء نمله و مجفف قروح است و تكميد بدان مسكن اوجاع و محلل اورام خصوص ورم حادث بعد از فصد و طلاى آب كل آن زائل كنندهء كلف و بهق و آثار جلد مضر قلب بمضرت بسيار مصلح آن آبليمو و اترج مقدار شربت آن تا دو درم بدل آن فوة الصبغ و نيم وزن آن در امراض عبن ماميران و در غير آن نيم وزن آن نيز عاقرقرحا است
* فصل العين مع السين المهملة *
* عسل النحل *
بفتح عين و سين و لام و فتح نون و سكون حا و لام بيونانى مالى و القوليس نيز و بسرياني ويسا و برومى مالى و بفارسي انكبين و شهد و بهندى مده و بلغتى بهت برس نامند و مشهور بشهد است
* ماهيت ان
معروف است و مراد از ان عسل نحل است بهترين آن سرخ رنك شفاف و خوشبوى غليظ خوش طعم صادق الحلاوت آنست كه در ان مطلق موم نباشد و چون بانكشت بردارند تار بندد و اين از براى مداوا بهتر است و بعد از ان سفيد نباتى رنك باوصاف مذكوره و اين از براى لذت و تغذيه و ربيعي اين بهترين از صيفي است و شتوى آن زبون و همچنين سبز و سياه و كهنه از يك سال كذشته حاد الطعم و تيز و يا ترش و تلخ و رقيق شده بشع بدبوى و يا خشكشده و رطوبات آن تحليل يافته بشع بدبوى كشته و اكثار بسيار كهنهء فاسد آن در كمال مضرت و مورث جنون و امراض مهلكه جهت آنكه محرق اخلاط است
* طبيعت تازه ان
در دوم كرم و در اول خشك و اندك ماندهء آن در آخر دوم كرم و خشك و بعضي انواع حاد آن و همچنين كهنهء آن در اول سوم كرم و در دوم خشك و عسل خام كرمى و حدت و جلاى آن زياده و بدوائيت اقرب و عسل مطبوخ كف كرفته حرارت و حدت و جلاى آن كمتر و بغذائيت اقرب و در قوام آوردن آن شرط است كه آب داخل كنند و به آتش ملائم جوش دهند تا بقوام آيد و احتياط كنند كه نسوزد زيرا كه اكر آب داخل نكنند كف آن را نمىتوان كرفت و اكر آتش زياده كنند مىسوزد و تلخ مىكردد
* افعال و خواص آن
جالى و مفتح سدد و افواه عروق و مقطع و منقى بلغم لزج و رطوبات و جاذب آنها از عمق بدن و فضول دماغى و زائل كنندهء استرخا و استسقا و يرقان و سپرز و عسر البول و انواع رياح و ايلاوس و سموم بارده و مفتت حصاة و دليل بر منافع آن همين بس كه حق تعالى در كلام مجيد خود مىفرمايد كه
* وَ أَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ *
و جناب مقدس نبوى صلى اللّه عليه و آله و سلم مىفرمايند * فو الذي نفسى بيده ما من بيت فيه عسل الا و يستغفر الملك لذلك البيت فان شربها رجل دخل فى جوفه الف الف دواء و خرج منه الف الف داء فان مات