اسهال مجرب و با هموزن آن شكر جهت سرفه آزموده و ضماد عصارهء برك آن جهت تحليل دماميل و نضج آنها و آشاميدن آن با اشق جهت قروح سر و كزيدكي جانوران سمي و طلاى آن نيز سودمند و كويند خوردن ثمر پختهء آن با پشهء جوف آن مانع رمد است بمداومت در ان سال و شير آن كرم و با حدت و ليكن ضعيفتر از شير انجير و با قوت ملينه و محللهء اورام صلبه و مسهل اخلاط غليظه و ملصق جراحات و جذاب و آشاميدن نيم درهم آن جهت تحليل سپرز و تپهاى بارده و با لرز و سردى و خاكستر چوب آن جهت قروح ساعيه و اكله و نار فارسي مجرب و ثمر آن ردى الغذا و نفاخ و مضر معده و مورث حميات و مصلح آن انيسون و سكنجبين و كلنكبين و آشاميدن آب سرد بالاى آن و نوعى از ان كوچكتر از آلوچه است و شيرين و بعد رسيدن سرخ مىكردد و بر بالاى آن از شيرهء آن چيزى نشر كرده مانند دانهء نبات منجمد مىكردد و آن را قومى حماط مىنامند و در فلسطين و بنكاله بسيار است و در فلسطين مشهور و معروف بسلمى و در هند و بنكاله بكولر كوچك و درخت آن بزركتر از انواع ديكر آن و ثمر اين محتاج به تيغ زدن نيست و لعوق ثمر آن با اندك كثيرا و صمغ عربي كه نرم سوده در آخر طبخ بران بپاشند تا آنكه بقوام انكشت پيچ آيد جهت سرفه و امراض صدريه و تحليل مواد و رفع اعيا نافع *
* فصل الجيم مع النون *
* جنپا *
بفتح جيم فارسي و سكون نون و فتح باء فارسي و الف
* ماهيت ان
درختى است هندى و سه صنف مىباشد يكى كل آن زرد و ديكرى سرخ كلابي و درخت اين هر دو صنف كوچكتر از درخت كردكان و برك اين اندك باريكتر از برك آن و صنف سوم درخت آن عريضتر و برك آن كوتاهتر و عريضتر و كل آن طولاني و رنك آن سفيد و اين را ناك چنپا نامند و مستعمل در ادويه كل صنف اخير آنست و كل هر سه فى الجمله شبيه بلاله و بركهاى آن پنج عدد و باريكتر و بلندتر تا به قدر طول دو بند انكشت و ضخيم و خوشبو و تند به حدى كه در محرورين احداث رعاف مىنمايد و در ميان كل آن چند دانه ريزه مانند آنكه در اكثر كلها است مىباشد
* طبيعت ان
كرم و خشك
* افعال و خواص آن
استشمام آن مقوى قلب بارد و خوردن آن دافع بلغم و رياح و قاطع اشتهاى طعام و كويند چون سر درخت آن را بريده و تنهء آن را به قدر سه چهار ذرع كذاشته بران لته بسيار پيچيده و روغن چراغ بران ريخته مانند مشعل مشتعل سازند تا تمام آنچه از زمين بيرونست بسوزد پس بيخ آن را برآورند فادزهر اكثر سموم است شربا و ضمادا و طلاء و كويند كه چوب حيوة مشهور بملك هند عبارت ازين است ليكن اين اصل ندارد و درخت چوب حيات ديكر است و بنواح قلعهء رهتاس كه در صوبهء عظيمآباد است مىشود شايد در خواص قريب بدان باشد *
* جند بادستر *
بضم جيم و سكون نون و دال مهمله و فتح باء موحده و الف و فتح دال و سكون سين مهملتين و فتح تاى مثناة فوقانيه و سكون راء مهمله و بيدستر بيا بجاى الف نيز آمده بيوناني اكسيانوش و بفارسي آش بچكان و بتركي اغلان آشي نامند
* ماهيت ان
خصيهء حيوانيست آبى مزدوج يعني دو عدد متصل بهم بهيأت كيس بيضتين و آن حيوان بهيأت سك بسيار كوچكيست و غير سك آبى است و موى آن سرخ مائل بسياهي و غليظ و در خارج آب نيز تعيش مىكند و در ديلم آن را سنك نامند و حكيم مير محمد مؤمن در تحفه نوشته كه قياس تقاضا نمىكند كه خصيهء آن بعظم جند باشد و حقير تازهء آن را ملاحظه نموده كه صياد قطع كرده بود اصلا بو و رنك نداشت و بعد از جوشانيدن آن در آب و خاكستر و پرورده كردن آن بدودكاه بعد از مدتى صاحب بو و رنك شد و اينكه در او نوعى از استحاله است شكى نيست و رنك آن زرد و سرخ