سميت زهر است
* ماهيت ان
بيخى است شبيه بسعد اكثر صنوبرى شكل و عقربي كرهدار به مقدار انكشتى و از ان بزركتر و كوچكتر نيز ثقيل الوزن اندك صلب تلخ طعم و ظاهر آن سياه رنك و باطن آن بنفش و بهترين آن آنست كه باوصاف مذكوره باشد و چون بسايند رنك آن بنفش و طعم آن تلخ باشد و آنچه نه چنين باشد ضعيف العمل يا مغشوش آن است و كفتهاند كه جدوار پنج قسم مىباشد يكى آن است كه ظاهر آن تيره سياه رنك و باطن آن بنفش مائل بسرخي و عقربي شكل تلخ طعم باشد بدين قسم كه چون مذاق نمايند اولا اندك از ان شيريني مدرك كردد و بعد از ان تلخي بسيار و اين قسم را خطائي كويند جهت آنكه منبت آن بيشتر جبال خطا است و اين بهترين اقسام آنست و دوم آنست كه ظاهر و باطن آن هر دو تيره رنك مائل بزردى و تلخ طعم و عقربي شكل باشد و اين در خوبى بعد از خطائي است سوم آنست كه ظاهر و باطن آن هر دو سياه و سائيدهء آن نيلي رنك و تلخ باشد و اين در خوبى بعد از قسم دوم است و منبت اين هر دو قسم جبال تبت و نيپال و مورنك و رنكپور و نواح اينها است چهارم آنست كه مائل بسياهى و تلخ و به قدر زيتونى باشد و منبت اين قسم اكثر جبال بلاد دكهن است پنجم اندلسي است و آن را انتله كويند و به قدر شبر است و سياه و نرم و بسيار تلخ و منبت اين اكثر با بيش يك جا مىباشد و كويند كه بسبب مجاورت اين سميت بيش كم مىكردد به حدى كه اهل آن بلد مقدار نيم دانك از ان بيش را مىخورند و زيان نمىيابند بخلاف بيشهاى ديكر كه علىحده و دور از جدوار روئيده باشد كه مقدار بسيار كم آن مهلك است حكيم هاشم طهراني در رسالهء فادزهريهء خود نوشته كه جدوار در اكثر محال و مواضع مىرويد با بيش و بدون بيش حتى محال خراسان خصوص به حدودى كه به سمت مشرق نزديكتر باشد و از جمعى شنيده شده كه در كوههاى قهستان كه ميان مشهد مقدس و تبت واقع است كياه جدوار بسيار مىرويد اما كوچك و كمرنك بسفيدى مائل و در ترياقيت ضعيفتر و آنچه در جبال تبت مىرويد از ان بزركتر و رنكينتر و قويتر و در ترياقيت قريب بخطائي و اثر بسيار بران مترتب مىكردد و بهتر است از آنچه در جبال هند مىرويد و همچنين آنچه كه بحدود تبت نزديكتر است قويتر از ان بعد آنست و بهتر از هندى است و هندى بهتر از جاهاى ديكر و خراساني و غير آن بسيار زبون و بغايت ضعيف الاثر محرر كويد در هر بلدى از جبال قريب بدانكه جدوار در آنها مىرويد مىآورند مثلا در خراسان و قندهار و كابل و شاه جهان آباد و از جبال تبت و نواح آن و قليلى از خطا و نيز در شاه جهان آباد تا عظيمآباد از جبال نيپال و نواح آن و در مرشدآباد اكثر از جبال مورنك و رانكاماتي و رنكپور و در هريك از اماكن مذكوره اقسام و انواع مىباشد هرچند در قوت ضعيفتر از اقسام خطائي و تبتياند بسبب تقارب آب و هواى حوالي آن و بدانكه در بعضى بلاد چون جدوار اصلي عزيز الوجود و كمياب است بعضى نامقيدان بىباك بعضى بيخهاى ديكر شبيه بجدوار را رنك نموده بجاى جدوار مىفروشند و نيز كاهى بعض انواع ضعيف بيش را در شير جوش مىدهند تا سميت آن كم كردد و چون بيش سفيد و شكرى رنك مىباشد برنك جدوار رنك نموده بعوص آن مىفروشند و فرق ميان جدوار اصلي و جعلي رنك كرده به چند وجه است يكى آنكه چون رنك كردهء آن را به آب تر نمايند و بدست و يا بپارچهء كرپاسى بمالند رنك آن بدان سرايت نمايد و چون در فنجان آب كرم اندازند آب را رنكين سازد برنك آنچه آن را بدان رنك نمودهاند و ديكر آنكه ظاهر آن خشن و ناهموار و با شكنج مىباشد بسبب آنكه در رنك خيسانيده و جوشانيده و خشك نمودهاند بخلاف اصلي كه با نرمي و صفا و هموارى مىباشد و ديكر آنكه چون آن را بشكنند رنك جميع اجزاى باطن آن مساوى نمىباشد بلكه قريب به پوست و ظاهر آن رنكينتر از مغز آنست و فرق ميان جدوار و بيش نيز به چند وجه است يكى آنكه اكثر بيش كوچكتر و باريكتر از