را برنج هندى موافقتر است از حبوب ديكر و بعضي را نان كندم و در خواص آن و آنكه باعث صحت و مزيد عمر است حديث وارد است و اطباى هند نيز متفقاند در آنكه باعث نوم صالح مىكردد و تفصيل آن در قرابادين ذكر يافت
* افعال و خواص و منافع آن
مولد خلط صالح و حوابهاى نيكو و رافع تشنكي و مسكن لذع اختلاط مرارى و اسهال صفراوى و مسمن بدن و مولد مني و زحير و سحج و قروح امعا و اسهال دموى و اختناق رحم و امراض كرده و مثانه را نافع و مصلح حال بدن و نيكو كنندهء رنك رخسار و خوردن آن با شير و شكر كثير الغذا و مبهي و مسمن بدن و مولد مني و با دوغ تازه و سماق مسكن حرارت و تشنكي و غثيان و حبس اسهال صفراوى و با شير بز جهت زحير و با پيه كردهء بز و روغن بادام شيرين يا فندق جهت مفص و سحج و اكثار آن مصلح حال بدن و نيكوئى رنك رخسار و مولد خلط صالح و باعث ديدن خوابهاى خوب نيكو است از براى اصحاب سل خصوص كه با شير الاغ پخته باشند هنكامى كه حمى عفني نباشد جهت آنكه پاك مىكرداند قرحه را و كوشت صالح مىروياند و همچنين با پايچهء بزغاله پختهء آن و عصيدهء آن بول الدم را نافع اما بعد نقاى قاروره از خون و قبل از نقاى اغذيهء قابضهء حامضه مانند سماقيه و آب شيرين كردهء آن به ترنجبين و حقنه با آب مغسول آن جهت سحج و قرحهء امعا نافع و آشاميدن آرد پختهء آن با پيه كردهء بز كه نيكو طبخ يافته باشد جهت افراط اسهال مرضى خصوص كه بريان كرده باشند آن را و جهت اسهال دوالى و سحج و قروح امعا بغايت نافع و كويند چون برنج را بريان كنند كه سرخ تيره شود و سياه نكردد و نسوزد و مقدار ده پانزده مثقال آن را در چهل پنجاه مثقال آب همان قسم درست شب بخيسانند و صبح آب صاف آن را بياشامند جهت رفع كرم معده و غثيان كه از رطوبت و حرارت باشد نافع و آشاميدن آب نقوع سوختهء آن مسكن عطش مفرط حادث از هيضه و غيرها و چون برنج سفيد را در آب بخيسانند و آب صاف آن را بياشامند جهت حبس اسهال و هيضه مفيد و سائيدهء آن با كپاهى كه بهندى پونده و دوب نامند كه بر زمين مفروش و بركهاى آن باريك و در شاخهاى آن كرهها مىباشد و بفارسي مرغ نامند و با اندك نبات سفيد و قدرى آب خالص شيره كرفته بياشامند نفث الدم را مفيد است و آشاميدن آب مطبوخ آن مانند ماء الشعير كه بهندى پيچ نامند مسكن لذع اخلاط مرارى معده و امعا و با شير تازه بالمناصفه ده روز خوردن جهت توليد مني مجرب و سعوط كرد برنج كه در حين كوبيدن بهم مىرسد قاطع رعاف است و اغتسال بدان جهت جلاى اوساخ از بدن و طلاى آن با ترمس جهت رفع كلف و آثار جلد مفيد و همچنين با آب خربزه و ضماد آن با پيه كرنهء بز جهت كشودن دمل و ذرور آن جهت خراجات تازه و چون جواهر را خصوص مرواريد با آب مطبوخ برنج و يا آب نخالهء غير مطبوخ آن بشويند چرك آن را زائل سازد و جلا دهد و همچنين چون آرد بسيار نرم آن را به آب بمالند و خشك نموده به آب بشويند و همچنين چند مرتبه تكرار نمايند بسيار صاف و جلا يابد المضار آشاميدن آب مطبوخ شلتوك كه بفارسي شالى و بهندى دهان نامند و پوست شلتوك كه بسيار نرم سلايه كرده باشند از سموم است و كويند كه يك مثقال آن كشنده است و برنج مولد قولنج و سده و مولف تذكره مكرب و مصدع مىداند مصلح آن خيسانيدن آن است در آب نخالهء كندم و خوردن آن با شيريني و چون در آب قرطم بجوشانند رفع سدهء آن مىكند بدل آن آرد جو مغسول است و برنج بريان و حلويات و اطعمهء مصنوع از ان در قرابادين ذكر يافت
* ارز *
بضم اول و سكون راء مهمله و زاى معجمه
* ماهيت آن
درخت صنوبر بي بار است و زفت رطب از ان حاصل مىشود منبت آن زمين عرب
* طبيعت آن
كرم و خشك است
* ارضه *
بفتح اول و راء مهمله و ضاد معجمه و ها در آخر بهندى ديمك نامند
* ماهيت آن
كرمهاى است بسيار ريزه