بلكه قوا و جواهر آنها را ؛ چنانچه معمول اطبّاى نصارى است كه اجرام ادويه را بسيار كم استعمال مىنمايند و اكثر ، عرقيات و املاح و جواهر و ادهان آنها را استخراج نموده استعمال مىنمايند .
و بدان كه بعضى ادويهء كثيف الجِرماند قوّت آنها در طبخ با آب زود استخراج نمىيابد مگر به طبخ عنيف ؛ مانند بيخ كبر و زراوند . و بعضى معتدل الجِرماند طبخ معتدل آنها را كفايت مىنمايند ؛ مانند اسطوخودوس و تخم كرفس و رازيانه . و بعضى لطيفاند كفايت مىنمايد آنها را اندك طبخى و يك دو جوشى ؛ مانند افتيمون و زيادتى طبخ باعث ابطال قوّهء آن مىگردد و بعضى از آن قبيلاند كه سَحق بسيار باعث ابطال قوّهء آن است ؛ مانند سقمونيا ، پس بايد كه آن را نرم نسايند و همچنين تربد .
و بعضى از آن قبيلاند كه بايد نرم ساييده تا ايمنى از ضرر واقع از آن حاصل گردد ؛ مانند شحم حنظل . و بعضى از آن قبيلاند كه مطبوخ آن را اثرى است و مسحوق آن را اثرى ديگر ؛ مانند تربد كه چون طبخ نمايند ، اسهال صفراء بيشتر « 1 » مىنمايد « 2 » ؛ چنانچه هر يك از اينها مكرّر ذكر يافت .
و ببايد دانست كه گاه متغير مىگردد فعل دوا به حسب استعداد بدن براى قبول فعل آن ؛ زيرا كه گاه مىباشد بدن را به حسب مزاج و سنّ و وقت و غير اينها حالات جزئيهء مختلفه كه به حسب آن ، عمل مىنمايند دواى واحدى در آن و حادث مىگردد از آن در آن ، عارض غريبه ؛ مثلًا شحم حنظل را چون تناول نمايد شخص محرور المزاج خصوصاً در وقت و فصل و بلد گرم و در سنّ جوانى ، افراط در فعل و احداث اعراض رديئه مىنمايد . و چون مبرود المزاج در فصل زمستان و سنّ پيرى تناول نمايد ، افراط فعل نمىنمايد و احداث اعراض رديئه نيز . و به حسب حاجت نيز متغير مىگردد ؛ مانند آن كه اگر در بدن خلط محتاج به استفراغ به سوى دوايى باشد از ادويه ، مىباشد يكى از آن نافع و دوايى ديگر كه از شأن آن اخراج نباشد سزاوار نيست استعمال آن ؛ زيرا كه ضرر آن زياده از نفع آن است .
هامش
( 1 ) . الف : ( بيشتر ) حذف شده .
( 2 ) . در كتاب مخزن الأدويهء مؤلف در ذيل مادهء « تربد » چنين آمده : « چون جرم سائيدهء خام آن را بياشامند اخراج بلغم زياده از صفرا مىنمايد و مطبوخ آن بالعكس ؛ يعنى اخراج صفرا زياده از بلغم مىكند » .