مسهل بلغم است به تنهايى و بلغم رقيق را دفع مىنمايد و چون مخلوط با زنجبيل نمايد . به سبب گرمى و حدّت آن ، اعانت بر اخراج خلط لزج غليظ زياده از زجاجى و به سرعت نمايد . و مانند اختلاط « 1 » ملطِّفات با افتيمون كه بطىء الاسهال است تا باعث سرعت اسهال آن گردند .
و ديگر ، حبس دوايى سريع النفوذ و الانحدار است در معده و نواحى آن تا آن كه عمل خود نمايد ؛ مانند خلط و تركيب بعض ادويهء مقيئه با مسهلات تا آن كه تحريك نمايد دواى مقّيىء به سوى فوق و نگذارد كه منحدر گردد به اسفل و اسهال نمايد . و اين ، هنگامى است كه آشامندهء دوا استعداد بسيار براى ذرب و اسهال داشته باشد .
و ديگر ، باعث بشاعت دَواست و قبول ننمودن معده آن را كه بايد تركيب نمايند آن را به دوايى كه آن را خوشبو و شيرين گرداند تا معده قبول نمايد .
و ديگر ، تغليظ مادّه و يا تقطيع و يا ترقيق و يا تفتيح مسام پيش از اسهال است كه محتاج به سوى آنهاست با اسهال نيز . و سزاوار است كه مراعات نمايد در تركيب مسهلات ، تقويت قلب و معده و كبد را ضرورى داند كه داخل نمايد با مسهلات مفتِّحات و مقوّيات و ادويهء ترياقيه و مصلحات و مراعات مقادير شربات آنها را به حسب قوّت ادويه و مقادير اخلاطى كه محتاج به استفراغاند نيز لازم داند ؛ مثلًا شربت تام را براى بدن معتدل و اخلاطى كه در نهايت زيادتى نباشند مقرّر نمايد و بر اين قياس زياد نمايد بر آن براى ابدان قويه و اخلاط كثيره و كم نمايد از آن براى ابدان ضعيفه و اخلاط قليله . و چون علم به وصول حقيقت اين اشياء به نهايتِ تحقيق بسيار دشوار است بلكه واجب است كه استعمال نمايد به حسب حدس صناعى قوى و قياس صحيح قريب به تحقيق . و بايد كه تركيب ننمايد ميان دوايى كه بعض اجزاء آن سريع الفعل باشد مانند سقمونيا و بعضى بطىء الفعل مانند ، خيارشنبر . و بعضى گفتهاند : در اين صورت ، شربت تام از هر يك را اخذ ننمايد ؛ بلكه از سريع الفعل جز مقدار شربت نگيرد ؛ تا آن كه به سبب ضعف قوّت خود به آن جزء ديگر برابرى نمايد .
هامش
( 1 ) . ب : اخلاط .