و اگر ارادهء اسهال بلغم نمايد ، بليله و ريوند را بيندازند و تربد و آمله ، از هر يك سه درهم و ايارج و زنجبيل نيز در سردارو اضافه نمايد كه بعد [ از ] طبخ و تصفيه ، بر مطبوخ ، اين ادويه را با گل قند و شكر و ترنجبين و شيرخشت و فانيذ بسرشند و خيارشنبر را در آب مطبوخ حل نموده ، صاف كرده ، روغن بادام بر آن ريخته ، با سردارو على الرّسم بياشامند .
و اگر ارادهء تقويت سرداروى مذكور نمايد : سقمونيا ، يكدانگ و نيم ؛ غاريقون ، تا نيم مثقال و شحم حنظل ، تا نيم درهم و نمك هندى ، تا نيم دانگ و حَبّ النيل نيز نيم دانگ و صبر ، يك مثقال و ايارج نيز يك مثقال و بنفشه و گل سرخ و افتيمون از هر يك تا نيم مثقال به حسب حاجت و غلبهء خلط به قدر احتياج استعمال نمايد با مصلحات آنها .
و گاه زياده كرده مىشود در مطبوخات - خصوصاً در امراض سوداويه - مفرّحات قلب و مقوّيات روح ؛ مانند بادرنجبويه و گاو زبان و گل سرخ و مفتّحات مجارى و ادويهء مختصّه به كبد و مقوّيهء آن ؛ مانند ريوند چينى و برگ عنب الثعلب و تخم كاسنى و آنچه دفع نكايت ادويه و اصلاح آنها « 1 » نمايد .
و گاه زياد كرده مىشود در مطبوخ اوجاع مفاصل ، سورنجان و بوزيدان و ماهيزهره و در امراض رحم ، روناس و اشنه و مشكطرامشيع . و در امراض معده ، مانند افسنتين و هليلجات و در امراض كبد ، آنچه ذكر يافت با اسارون و تخم كشوث و اذخر ؛ خصوصاً هنگام ضعف كبد و برودت آن . و در استفراغ ماءِ اصفر ، ايرسا و مازريون و عصارهء غافث و امثال اينها .
و ببايد دانست كه در اوائل حمّيات ، استعمال هليلجات جايز نيست ؛ زيرا كه به سبب عصر خود رقيق مادّه را دفع مىنمايند و غليظ آن را باعث زيادتى غلظت و لزوجت و تشبّث مىگردند ؛ زيرا كه ملاك امر در علاج حمّيات و مطبوخات چيزى است كه اسهال به ارخا نمايد ؛ مانند نيلوفر و بنفشه و فواكه و آن چه تفتيح سدّه نمايد ؛ مانند تخم كاسنى و بيخ آن و رازيانه و ريوند و در حمّيات عتيقهء متقادمه ، كشوث و غافث و ريوند .
هامش
( 1 ) . ب : آن .