كه اين موجود منفصل الذات موجود ذهنى است فقط ، چنانكه ابن الرشد و بعضى از محققين ديگر گمان كردهاند ، يا موجود خارجى ، چنانكه شيخ و يحيى بن عدى و اكثر محققين بر آن رفتهاند ؛ و اگر موجود خارجى است ، اجزاى او واحدات است يا وحدات آن واحدات ، و على اىّ تقدير « 1 » جواهرند يا اعراض ، محل بحث و تفتيش است .
اما بيان اينكه اين حقيقت منفصل الذات در خارج موجود است نه در ذهن فقط ، اين است كه شك نيست كه شمارندهء هر كلّ و هر جماعت آحاد و موجودات خارج ، البته ذهنى و مثالى كلّ واحدات خارجى و عينى را [ نمىشمارد ] ، چه فى الحقيقه نفس ناطقه عين منفصل الذات خارجى را مىشمارد نه رسم و مثال منفصل الذات خارجى را .
و ايضا پيشتر در قانون اصوليه گفته شد كه هر امرى كه به ازاى اسم [ . . . ] « 2 » كه مقوله اول و امر خارجى باشد [ . . . ] « 3 » و شك نيست كه به ازاى اسم و مفهوم اصبع مثلا ، معنى متقررى در خارج قرار توان داد كه متعين و متكثر به تشخصات بوده اصابع متكثره باشد ، چنانكه گويى اصبع ، جوهر قابل العادّى است كه جزء بدن و آلت قبض و بسط است ، يعنى موجود لا فى موضوعى است كه قابل تعين منوع مبدأ ممتديت و جزء بدنيت و آليت قبض و بسط است متكثر به تشخصات بوده اصابع متكثره است ؛ و همچنين به ازاى اسم و مفهوم خمسه مثلا ، معنى متقّررى در خارج قرار توان داد كه متعيّن و متشخّص به تشخص مّا باشد ، چنانكه گويى خمسه يعنى كمّ منفصل قارّ ملتئم از وحدات واحد و واحد و واحد و واحد و واحد ، يعنى مقدارى كه قابل تعين منوّع منفصليّت و قارّيت و ملتئميت از وحدات واحد و واحد و واحد و واحد و واحد است ، متشخص به معروض مّاست ؛ پس بايد كه اصابع و خمسه و هر عدد و معروض عدد هريك در خارج معقول اول و موجود على حده باشند كه تغاير و عارضيت و معروضيت اينها حقيقى باشد نه اعتبارى ، فهو المطلوب .
قال الشيخ فى الشفا : « و امّا أنّ « 4 » فى الموجودات أعدادا « 5 » فذلك الأمر « 6 » لا شك فيه إذا
هامش
( 1 ) . ( م ) : التقدير .
( 2 و 3 ) . ( ؟ ) به نظر مىرسد كه جمله يا كلماتى افتاده است .
( 4 ) . ( الهيات شفا ) : + يكون .
( 5 ) . ( م ) : اعدادات .
( 6 ) . ( الهيات شفا ) : أمر .