[ 4619 ]
كمّون :
معرَّب از خامون يونانى و به فارسى زيره نامند . برّى و بستانى مىباشد و هريك را اصناف مختلفه است : سياه برّى و بستانى را كمّون كرمانى و زرد را فارسى و شامى و سفيد را نبطى نامند و اخير ، زيرهء سبز است و در اكثر مكان مىباشد و برّى هر صنفى قوىتر از بستانى و صنفى از برّى ، سياه و شبيه به شونيز و قوى الحرارة . از مطلق كمّون ، مراد ، كرمانى است و به يونانى او را باسليقون نامند و به معنى ملوكى است و بهترين اقسام ، كرمانى برّى و زبونترين ، سفيد بستانى است و تا هفت سال باقى مىماند و نبات آن از رازيانه كوچكتر و برگش مستدير و قبه او مانند شبت است .
در اولِ سوم ، گرم و خشك و بسيار ملطّف و مدرّ بول و شير و عرق و حابس طبع و حيض و ترياق سموم هوامّ و محلّل رياح و نفخ و هاضم و محرِّك آروغ و ملطّف لحوم غليظه و جهت عسر نفس و تخمه و مغص ريحى و رفع خواهش گل و امثال آن و فواق رطوبى و ورم ريحى سپرز و بودادهء او جهت اسهال رطوبى ، نافع و به سركه پروردهء آن كه بعد از آن برشته باشند ، قوى القبض و در رفع رطوبات معده ، قوى الاثر است و حقنه و طبيخ او محلّل نفخ و فرزجهء او با روغن زيتون قاطع حيض و مضمضهء طبيخ او مسكّن درد دندان و نزلات ، خصوصاً با صعتر و قطور او جهت قرحهء چشم و جرب و با سفيدهء تخم مرغ جهت رمد حارّ و طلاى او جالى بشره و آب افشردهء او جهت طرفه و با نمك جهت سبل و ناخنه و سعوط او با سركه جهت رعاف و ضماد او با روغن زيتون جهت ورم سپرز و با آرد باقلا جهت ساير اورام ، نافع .
مضرّ ريه و مصلحش سركه و قدر شربتش دو درهم و بدل كرمانى ، ساير اقسام او و بدل كمّون شامى ، كرويا و تخم گندنا است و مداومت جرم و عرق او مورث لاغرى و زردى رخسار است .
چون آب زيره را بر بدن مولود در حين ولادت بمالند ، بالخاصية در مدت عمر منع تكوّن قمل مىكند و از مجربات دانستهاند .
قسم نبطى او كه به فارسى زيره سبز گويند ، مليّن طبع است و نوع برّى كه شبيه به شونيز است جهت گزيدن هوامّ و تقطير البول و اخراج سنگ مثانه و خون منجمد آن بىعديل ؛ خصوصاً چون با آب كرفس بستانى بنوشند و با سركه جهت فواق و كرم معده و ضماد او با روغن زيتون و عسل ، رافع رنگ خون مردهء تحت جلد است و جهت ورم حارّ انثيان ، مفيد .
[ 4620 ]
كمّون حبشى :
قسمى از كمّون برّى است ؛ شبيه به شونيز و مذكور شد .
[ 4621 ]
كمّون حلو :
انيسون است .
[ 4622 ]
كمّون رومى و ارمنى :
كرويا است .