[ 3334 ]
صبر :
به كسر باء ، عصارهء نباتى است . برگش شبيه به برگ كلم و بسيار ضخيم و شبيه به برگ رقع يمانى كه در مازندران ، انجير « بغدادى » نامند و بيخش به قدر شلغم و از يك بيخ ، زياده بر ده عدد مىرويد و مملو از رطوبت و در غايت تلخى و چون مدتى بگذرد ، از وسط برگها ساقى مىرويد قريب به ذرعى و پر از رطوبت عسلى با اندك حلاوت و كريه الرايحة و ثمرش مثل غوره خرما و در آخر ، سرخ مىشوند و آنچه از جزيرهء سقوطر بلاد يمن مىآرند ، زرد مايل به سرخى و زود شكن و براق و خوشبو و بهترين اقسام است و قسم عربى ، مايل به زردى و درخشندگى او كمتر است و قسم سمجانى - كه صبر فارسى نيز گويند - ، بدبويى و سياهى او غالب و بىدرخشندگى و زبون ترين اقسام است . « محمد بن احمد » گويد نوعى ديگر مسمى به حصرمى مىباشد كه بعد از سقوطرى ، بهتر از عربى و فارسى است .
هر چه از هفت سال ، بلكه از چهار سال گذشته باشد و آنچه بدبو و سياه و بىدرخشندگى باشد ، استعمال آن جايز نيست . بايد در سائيدن صبر مبالغه نمايند و در هواى بسيار سرد و بسيار گرم و در مزاج جوانان و محرورين و ضعيف الاحشاء ، خصوصاً صاحبان ضعف جگر و امعاء و سدّه ماساريقا و بواسير و علل مقعد استعمال نبايد كرد .
صبر ، در دوّم ، گرم و در سوم ، خشك و مسهل قوى موادى كه مهيا و جمع بوده باشد و ضعيف الاثر است در آنچه مهياى دفع نشده باشد و مخرج سودا و بلغم غليظ مائى و صفرائى مائى و مفتّح سدد ، سواى سدهء جگر و محلّل رياح احشاء و مجفِّف بىلذع ، خصوصاً شستهء او و با مصطكى ، منقّى دماغ است و جهت مفاصل ، مفيد و با غاريقون جهت ربو و تنقيه سينه و با گل سرخ و مصطكى جهت امراض معده و با آب سرد جهت نفث الدم سينه و با ادويهء مناسبه جهت يرقان و جميع امراض سوداوى و اخراج اقسام كرم و امراض سپرز و گرده و رفع تشنگى كه از صفراى مخلوط بلغم باشد ، مفيد .
بالخاصية ، مضرّ جگر و مقعد و اكثار آن ، مورث اسهال دموى و كهنهء او و انواع زبون آن ، گاه باشد كه تا سه روز در معده بماند و باعث كرب گردد . مصلحش مقل ازرق و مصطكى و پوست هليله زرد و كتيرا و زعفران و افسنتين و شربتش يك مثقال و بدلش در اورام و جراحات ، دو چندان او حضض و در اسهال ، نيم وزن اوتربد و قدرى سقمونيا است .