اخلاط و زايل كنندهء سميت آن و مبهى و مقوّى اعصاب و قوى و مفاصل و محلّل و رادع اورام بارده و حارّه و جهت خفقان ، به غايت مجرب است .
قدر شربتش در رفع سموم ، از سه نخود تا دو دانگ و در ساير خواص ، از يك قيراط تا يك دانگ و گويند آشاميدن نيم دانگ از عرق او كه از تابش آفتاب به هم رسد جهت ازالهء خفقان فى الفور مجرب است .
[ 674 ]
باد زهر حيوانى :
مراد از مطلق او حجر التيس است . و آن سنگى است در شيردان بز كوهى متكون مىگردد و اكثر او طولانى مثل بلوط مىباشد و بهترين او سبز مايل به سياهى و براق و توبر تو مثل پياز و در جوفش چوب مخلِّصه باشد و آنچه مدور مشاهده شود و در جوفش تخم مخلِّصه يافت گردد و چون با سركه بسايند مايل به سرخى باشد . نوع هندى او را سياهى ، بسيار غالب بر سبزى و در جوفش پشم و ساير اخشاب يافت مىشود و در خواص ، بسيار ضعيفتر از نوع شبانكارهء شيرازى است . فرق ميان عملى و غير عملى ، آن است كه چون سوزنى را گرم كرده در اصلى فرو برند سر سوزن زرد شود و دودى زرد مشاهده گردد و از عملى دود سياه .
در آخرِ دوّم ، گرم و در اولِ سوم ، خشك و مقوّى جميع اعضاء و مبهى و ترياق سمومات و در خواص ، مثل معدنى است ؛ مگر آن كه در محرور المزاج ، به غايت مضرّ است و محرق خون و مورث التهاب و اسهال دموى و محلّل اورام بارده و با آب گشنيز جهت اورام حارّه نافع . و طلاى او با گلاب جهت طاعون و فتوق و بواسير و با شراب و به تنهائى جهت گزيدن هوامّ ، مفيد .
قدر شربتش از يك قيراط تا دوازده قيراط است .
نوعى از فاد زهر حيوانى حجر الايل است كه از گاو كوهى مىگيرند و « ابن جمع » گويد كه بهترين فاد زهرهاست و موافق جميع امزجه است بالخاصية و چون سه روز هر روز نيم دانگ از آن بنوشند هيچ سمّىّ در مدت حيات در او اثر نكند و در ساير افعال ، مثل پادزهر معدنى است . و نوعى ديگر حجر الحية و ان شاء اللّه تعالى مذكور خواهد شد .
[ 675 ]
بارْزَد :
به لغت فارسى است . به عربى رقنه و به تركى قاسنى نامند و صمغ نباتى است برگش شبيه به برگ خيار و مشابه نبات سگبينج و ساقش باريكتر از او . سفيد آن كه مايل به زردى مىباشد و در باليدگى شبيه به كندر ، بهتر از سرخ و زرد ثقيل است .