يبروج
يبروج « 1 » دو جنس است ، هندى و نبطى ، هندى را يبروج الصّنم « 2 » گويند و نبطى را اصل السرح « 3 » ، و استعمال كنند طبيبان اين اصل السرح را ، و او لفاح « 4 » است ، و سخت سرد است ، اگر اندكى از وى اندر شراب كنند آن اندك سخت مستى كند و گر اندر دارويى كنند كه هرجايى كه درد كند طلا كنند درد بنشاند ، و گر از او بسيارى بخورند بكشد ، و او سخت سرد است و خشك ، فعلش بفعل افيون ماند .
ياقوت
از ياقوت « 5 » بهترين سرخ است ، و او بهترين جواهرهاست خاصّه رمّانى « 6 » از وى و بترش سپيد است و ميانه ترش ازرق « 7 » است ، و خاصيت اينهمه نوعهاش آنست كه تشنگى بنشاند ، و اگر بكوبند ، و خرد بسايند و بزهرداده دهند سود
هامش
( 1 ) - بر وزن مجروح ، حرف آخرش حاء مهمله است و در كتاب « جيم » نوشته شده است و يبروح بمعنى مردم گياه و شامل بيخ لفاح و ميوهء آنست از هر قسم كه باشد و چون مطلق گويند مراد جبلى است يبروح را گويند سريانى و بمعى ذو الصورتين است زيرا بيخ هر نوع لفاح بزرگ را بشكافند در آن شبيه به دو صورت انسان مىبينند .
( 2 ) - بيخ لفاح برى است به شكل دو انسان روبروى يكدگر گذاشته و آن را مهرگياه و سگشكن نيز گويند .
( 3 ) - كذا و احتمال قوى نزديك بقطع و يقين مىرود كه اصل اليبرح باشد .
( 4 ) - بذيل صفحهى 302 رقم 3 رجوع شود .
( 5 ) - سنگى است معدنى و نفيس و گرانبها كه بالوان مختلف از سرخ و زرد و كبود و سبز و پستهيى و سفيد يافته مىشود .
( 6 ) - منسوب برمان بمعنى انار يعنى برنگ انار ، و رمانى ياقوتى را گويند كه سرخ و بسيار رنگين و شفاف باشد چون دانههاى انار .
( 7 ) - ياقوت كبود و مراد قسم لاجوردى و كحلى و آسمانگونى و پستهيى است كه كمياب است .