اهميت خاص اين كتاب از چند منظر قابل بررسى است :
1 . يك كتاب سفرنامهاى دقيق از يك منشى و مستوفى سالهاى پايانى پادشاهى قاجار ( مشروطه به بعد ) است ، كه آكنده از لغات و اصطلاحات خاص ديوانى مانند « بعد اللتيا و اللتى » ( پس از چنان و چنين ) مىباشد .
2 . اثرى بديع و غنى از يك هوادار فرقه شيخيه آذربايجان ، بهگونهاى كه وى با پيروان اين مذهب و مسلك در ارتباط بوده ، به غبارروبى و زيارت روزانه آرامگاه سيد رشتى ( آقا خان ) و نامهنگارى به پيشواى شيخيه در كرمان و تعهد مخارج مقبرهء رهبر دينى ، شركت در انجمن و حتى ذكر برخى از هواداران شاخص ( مانند مشير الملك ، رييس سلسله در اصفهان ) اشاره مىكند .
3 . وى هواخواه سرسخت رژيم حاكم بر تهران ( دولت قجر ) بوده و آن را دولت آل محمد لقب داده و در تمام آرامگاهها و زيارتگاهها به دعا و مدح پادشاه مىپرداخته است .
4 . به شغل احتمالىاش در رشت ( محاسبه رشت در گيلان ) در سال 1313 ه . ق .
اشاره نموده ، كه نشان از حضور وى در دستگاه ديوانى دولت قاجار مىباشد .
5 . آگاهىهاى اندك از خانواده :
5 - 1 آرامگاه پدر و عمو در كربلا .
5 - 2 همسرى مفرح السلطنه ، كه وى نيز پيرو شيخيه بوده است .
5 - 3 دختران : قمر الدوله ، گيلان و عزيز السلطنه .
5 - 4 داماد : اعتضاد الدوله ، از رجال عصر قاجار .
اين نكته حائز اهميت است كه چون تبيان الملك در دو سوم اول كتاب ، به شرح ديدارهاى روزانه ، خستهكننده ، تكرارى و ملالآور او از دو يا چند آرامگاه و رفقاى هميشگى و بر سر مقبره رفتن مىپردازد ، خواننده را از ادامه مطالعه بازمىدارد .
بخش سفرنامه وى از طريق خوزستان و بختيارى ، بسيار مهم بوده و جهت شناخت سياسى اجتماعى جغرافيايى اين منطقه در سال 1330 ه . ق . اثرى مهم محسوب مىگردد .
در آغاز نسخه خطى آمده است :
« سفرنامهء عتبات » ، [ نوشتهء ] « ميرزا رضا خان تبيان الملك » ، از مسافرت به « كربلا » در سنه 1329 [ ه . ق . ] و شرح گزارش ايام « توقف » تا « مراجعت » به « ايران » ، از طريق « جنوب »
سفرنامه هاى خطى فارسى ( فارسى ) — صفحة 318
مساهمون: هارون وهومن
ص٣١٨