شايد متن فرانسوى گزارش - اگر در اسناد وزارت خارجه فرانسه موجود باشد - صراحت وى را نشان دهد ، اما ديد انتقادى - اصلاحى نويسندهء نظامى آن بيانگر اعتراضهاى بسيار به دستگاه عريض و طويل ادارى قاجار است كه از ايجاد كشورى آباد ، ناامن و آبرومند ناتوان مانده و تنها به سوء استفاده از باورها و سادهانديشى مردم مىانديشيم .
از زمان دقيق آغاز و پايان اين سفر دقيقا گزارشى به دست ما نرسيده است ، اما گويا در حدود سال 1275 ه . ق . نگارش يافته است .
در هرصورت ، نگاه او بيشتر به مسائل كلان اقتصادى و صادرات و نيز نظامى ( راههاى گذر توپخانه ) مىباشد .
اين گزارش بايد در همان سالها به رؤيت « ناصر الدين شاه » يا لااقل « صدر اعظم » وقت رسيده باشد ؛ اما جز وقفنامه رساله ، چيزى در هامش و حاشيه آن نوشته نشده است ، حتى ممكن است از روى گزارش اصلى استنساخ شده باشد .
در صفحهء نخست كتاب ( بدون شماره ) كه ذيل آن مهر اعتضاد السلطنه به چشم مىخورد ، آورده شده :
« رساله در تفصيل حكايات غريبه و روايات عجيبه و تفصيل سفر مازندران ، موسيو برونيار ، داخل كتابخانهء مباركه نواب مستطاب اشراف امجد و الا شاهزادهء اعظم افخم اعتضاد السلطنه ، وزير علوم و صنايع و معادن و تجار ، على قلى ميرزا ، زيد اجلاله و دام اقباله - فى شهر شوال 1281 [ ه . ق . ] »
« اين موسيو برونيار كولونل بوده و در وزارت ميرزا آقا خان صدر اعظم نورى به تهران آمده بوده است . »
در صفحه نخست كه دو مهر و « وقف كتابخانه ناصرى نمود حاجى ميرزا حسين خان مشير الدوله سپهسالار ، شهر ذى الحجه 1297 [ ه . ق . ] » « وقف كتابخانه مدرسه ناصرى . . . » را داراست ، در حاشيه بالاى صفحه آمده ، كه :
« هو الله تعالى . اين يك مجلد حكايات عجيبه به انضمام رساله سفر مازندران در يوم جمعه 15 شهر ذى حجة الحرام 1297 [ ه . ق . ] در عداد كتب موقوفه مسجد و مدرسه ناصرى معدود و داخل كتابخانه مدرسه مزبور گرديد و صيغهء وقف آن مطابق شروح و شروط مندرجه در وقفنامه مسجد و مدرسه جارى شد . فصار وقفا صحيحا لازما ، لوىئيل 1297 [ ه . ق . ] » .
سفرنامه هاى خطى فارسى ( فارسى ) — صفحة 266
مساهمون: هارون وهومن
ص٢٦٦