از شب گذشته رسيديم . اعليحضرتين به تياتر مىرفتند . در معيت همايون رفتم .
يك تياتر خيلى كوچكى است . جزو همين عمارت و چسبيده به همين بنا كه هروقت اعليحضرت سلطان ميل ديدن تياتر مىكند ، مىرود آنجا . خودش تنها مىنشيند و هيچكس ديگر نيست . جز دو سه نفر از وزراء و محارم و موزيك و بازيگر . يك همچه تياترى هم تماشا كرده در معيت همايون به منزل آمدم . چون شام نخورده بودم ، چند خوراك سرد آوردند . خورده و خوابيدم . نمىدانيد جاى ساسها در تنم چه مىكنند . تمام تنم آبله زده است و مىخارد .
اسلامبول - روز چهارشنبه هفتم ( 7 ) : قبل از ظهر در ركاب همايونى سوار شده تا لب آب ، از آنجا با كشتى كوچك تا آنطرف آب ، از آنجا با درشكه تا مسجد اياصوفى رفتيم . از ابنيهء تماشائى عالم است . تمامش از سنگهاى قيمتى .
يعنى مرمرهاى الوان و سماق ساخته شده است . خيلى مرتفع است . تعريف و تاريخ آن بنا را در غالب كتب تواريخ ديدهام . حاجت به نوشتن نيست . يك چيزى عرض كنم . از حماقت عثمانيها . ( احمد شكر پاشا ) كه از مهمانداران است ، آمد و به اعليحضرت شاه گفت بيائيد آن ستون سنگى را كه سلطان محمد فاتح با شمشير زده است ، تماشا كنيد . رفتيم . طرف دست راست محراب مقصوره و طاق عليحده است كه چند ستون سنگ به كلفتى دو بغل و بلندى شايد ده ذرع دارد . يكى از آن ستونها كمرش يعنى پنج ذرع از زمين بلندتر . يك رگ خيلى نمايانى دارد . مثل آنكه تركهء نازكى را با قلمتراش بريده باشند . نه بهطورى كه جدا شود . احمقها آن را مىگويند سلطان محمد فاتح وقتى كه اسلامبول را به جنگ گرفته و اين مسجد كليسا بوده است ، سواره در اين كليسا آمده و اين ستون را با شمشير زده است . اعليحضرت شاه نگاهى به آن ستون و نگاهى به گوينده كرده مشغول تماشاى جاهاى ديگر شد . از طرف دست راست محراب قطعههاى مدور خيلى بزرگ اسم نوشته به ديوار و جلوى حجرات بالا آويزان كرده بودند ( اللّه ) ( محمّد ) ( عمر ) ( على ) ( حسن ) ( حسين ) ( عثمان ) ( ابو بكر ) . از مسجد بيرون آمديم . به همان ترتيب مراجعت كرديم . به اينطرف آب رفتيم . به تماشاى دلمه باغچه كه جزو عمارت سلطنتى و در داخلهء حصارسراى همايون است و عمارت معاهده آنجا است . ( چون سالى دو عيد كه عيد فطر و عيد اضحى باشد ،
سفرنامه ظهير الدوله ( همراه مظفر الدين شاه به فرنگستان ) ( فارسى ) — صفحة 333
مساهمون: على بن محمد ناصر خان ظهير الدوله
ص٣٣٣