وسيع دو نقطهء اول هستند و خداوند بنابر مصالح و حكمى كه خودش مىداند و بس ، مظهر جلال و جبروت و قدرت خود قرار داده ، چطور دنيا و روزگار و حرص مجبور كرده است كه به يكديگر دروغ بگويند و هردو بلكه تمام آن جماعت بدانند كه اين دو نفر كه خودشان را به راستى پادشاه مىدانند دروغ مىگويند و از دروغ يكديگر خوشحال باشند و اسمش را پلتيك دولتى بگذارند . )
با چشم خودم اعليحضرت نيكلا امپراطور مقتدر و مختار كلّ ممالك روسيه را ديدم كه نه شاخ داشت ، نه دم . بلكه شخصى باريكاندام و تقريبا لاغر است . قدش هم شايد از اعتدال كمى كوتاهتر باشد . چهرهء كشيدهاى دارد ولى گشاده و مهربان . ريشش از يك قبضه قدرى كوتاهتر و بور است . سبيلهاى كوچك سربالا تابيدهاى دارد . از قرارى كه مىگويند خيلى رئوف و باشفقت است و نرمدل و صلحطلب و باگذشت . و راحت رعيتطلب . انصافا اعليحضرت مظفر الدينشاه قاجار ، شاهنشاه ممالك محروسهء ايران ، نمايش و جلوهء صورتى و سلطنتيش خيلى بهتر و خوشنماتر است . مولاى فقرا ( ع ) بر صحّت و مدّت و عظمت سلطنتيش بيفزايد و همانطور كه نوكرها و صاحبمنصبان نظام و كاركنان خيرخواه باغيرت بىطمع به امپراطور داده است ، از ولينعمت تاجدار ما هم دريغ نفرمايد .
اعليحضرت امپراطور شاهزادگان و صاحبمنصبان خودش را معرفى كرد و اعليحضرت شاه با شاهزادگان تماما دست دادند و تنها حضرت صدر اعظم را معرفى فرمودند و با اعليحضرت امپراطور سوار درشكه شده ، همراهان هم همه به ترتيب و نظمى كه مقرر بود در كالسكهها نشسته در كمال سرعت بطورى كه در پروگرام نوشته شده است ، تا عمارت ( ارميتاژ ) كه كنار رودخانهء بزرگ ( نوا ) « 1 » كه عرضش در آن نقطه زياده از هفتصد هشتصد ذرع است و همهجور كشتى در روى آن كار مىكند و از بناهاى سلاطين سابق روسيه است ، رفتيم . عمارت بزرگ بسيار باشكوهى است . پلّههاى عالى مزيّن دارد . خيلى عمارت غريبى است .
واقعا دربار امپراطورى است . تمام اجزا از آنكه مواظب ناودانها است تا وزير دربار همه لباس رسمى مزين پوشيده بودند . اجزاى جزء تمام لباس رسمىشان ماهوت
هامش
( 1 ) - اعرابگذارى در متن است ( نوا )