مغولى است و معناى آن ده هزار است ( ده هزار دينار ) كلمهء قران هم كه اول صاحبقران بود از سال 1242 ( ه . ق ) كه فتحعليشاه به مناسبت سىامين سال سلطنت ، صاحبقران خوانده شد متداول گرديد . « 1 »
همچنين ريال كلمهايست اصلا اسپانيولى و از زمانى ماند كه پرتقاليها با ايران روابط تجارتى زياد داشتند ، يعنى از نيمه دوم قرن نهم كه البوكرك « 2 » جزاير خليجفارس را به تصرف درآورد تا زمان سلطنت شاه عباس بزرگ در سال 1301 قمرى كه دوباره جزيره مذكور به ايران برگشت .
در عهد فتحعليشاه سكه ريال اول دو مثقال و شش نخود و بعدها دو مثقال وزن داشت و بالاخره در سال 1242 قمرى ( 1826 ميلادى ) متروك شد و قران جاى آن را گرفت .
بايد افزود كه در دوره پهلوى دوباره ريال واحد پول ايران شد .
گفتنى است كه در اوايل سلطنت ناصر الدين شاه وزن قران 28 نخود بوده است كه يك مثقال و يك سدس مثقال باشد ( 367 / 5 گرم ) و نقره خالص آن ( عيار ) تقريبا 95 درصد بوده است و از اين قرار ميزان متوسط قيمت قران به حساب فرانك 14 / 1 فرانك بوده است . ولى به ملاحظهء نقرهء خالص زيادى كه داشت ، قران به مقدار بسيار زياد راه هندوستان را پيش گرفت و سكه نقره تقريبا در بازارهاى ايران ناياب گرديد .
لهذا دولت درصدد جلوگيرى برآمده و قرانهاى كهنه را جمع كرده و قرانهاى تازه سكه زد كه با بود 25 نخود وزن ( 8 / 4 گرم ) معادل 02 / 1 فرانك قيمت ذاتى داشته باشد . ولى بنا به امتحانى كه در سال 1292 ( ه . ق ) 1875 ( م . ) در وين و در سال 1294 به توسط پشان « 3 » ( مستشار در ضرابخانه ايران ) در تهران درباره قرانهاى كهنه يعنى قرانهاى مسكوك از سال 1278 ( ه . ق ) 1861 ( م . ) تا 1294 ( ه . ق ) 1877 ( م . ) به عمل آمد ، معلوم شد كه ميزان متوسط وزن قران 901 / 4 گرم و نيم قران 412 / 2 گرم است در صورتى كه سكههاى يك قرانى 86 درصد و سكههاى نيم قرانى 5 / 92 درصد نقره خالص مىداشته است .
از اين قرار ميزان متوسط قيمت سكههاى يك قرانى 94 / 0 فرانك و دو سكه نيم قرانى 95842 / 0 فرانك بوده است ، يعنى قيمت خالص هزار قطعه يك قرانى و دو هزار قطعه نيم قرانى كه بايد مساوى باشد ، 42 / 18 فرانك اختلاف داشته است . تنها بين قرانها ، قران سكه
هامش
( 1 ) - همان ، ص 173 .
( 2 ) -Albuquerque( 3 ) -Pechan