و با در سال 1322 قمرى در تهران
در سال 1322 قمرى وباى عمومى از هندوستان به افغانستان و ايران سرايت كرد و بيش و كم مثل وباى سيزده سال قبل در همه جا موجب اتلاف نفوس گرديد . مظفر الدين شاه اگر از عين الدوله ملاحظه نمىكرد . شايد بىميل نبود براى سالم ماندن خود از اين بلاى عمومى در مقابل دعاگويى سيد بحرينى يك خالصه ديگر بر نهاوند و قزوين او اضافه كند . « 1 »
يحيى دولتآبادى درباره وباى سال 1322 قمرى شرح مفصلترى داده است وى مىنويسد :
« . . . در اين احوال خبر موحش بروز مرض و با در كرمانشاهان مىرسد و اسباب وحشت عموم مىگردد . از طرف دولت طبيب فرستاده مىشود قرنطين مىگذارند و لكن طولى نمىكشد كه در همدان و ملاير و قم و كاشان و با بروز مىكند و در ربيع الثانى 1322 ( ژوئن 1904 ) پا به تهران مىگذارد . از وباى سابق هفده سال گذشته ، « 2 » اما فجايع آن بلاى عظيم هنوز از خاطرها محو نشده . از اين سبب اضطراب شديد در عموم خلق پديدار شده مردم فوج فوج تهران را گذاشته به ييلاقات مسافرت مىنمايند .
مرض از جنوب به تهران كه بيشتر غربا و فقرا در آن جهت منزل دارند بروز كرده به فاصله چند روز كشتار زياد مىنمايد .
شوراى عالى معارف براى چند ماه تعطيل مىشود . مدارس عموما بعنوان يك ماه بسته مىشود و بعضى از آنها تا دو سه ماه بازنمىگردد و پس از دايرشدن مدارس در شاگردان آنها نقصان ديده مىشود ، بواسطه تلف شدن و متوارى گشتن شاگردان .
اگرچه در ممالك داراى همهگونه وسايل حفظ صحت در هنگام بروز امراض عمومى باز گاهى مشاهده مىشود كه تلفات بسيار واقع مىگردد . سعى و كوشش كاركنان اداره صحيه با تمام وسايل كه در دست دارند بىاثر يا كماثر مىماند ولى مسلم است كه در شهرهاى ما كثافت زياد در خانهها و در معابر و نهرها و ناپاكى آبهاى آشاميدنى موجب توليد مرضهاى گوناگون مىگردد و در موقع بروز امراض مسرى بر شدت وحدت آنها مىافزايد .
چيزى كه ميان جان اين مملكت رسيده هواى خوش و آفتاب تابنده آن است كه تا يك اندازه
هامش
( 1 ) - شرح زندگانى من . ج 2 ص 58
( 2 ) - وبايى كه در اواخر سال 1309 آمد و تا سال 1310 ادامه داشت تقريبا معادل دوازده الى سيزده سال قمرى مىباشد نسبت به سال 1322 قمرى بنابراين رقم هفده اشتباه است . بنگريد به بخش و با در دوره ناصرى در اين كتاب . همچنين فصل 17 ص 115 و 116 حيات يحيى جلد 1