نظميه و پليس پس از ناصر الدين شاه
پس از بر كنار شدن كنت مونت دوفورت از رياست پليس در زمان ناصر الدين شاه ، سيد عبد الله خان انتظام السلطنه ، برادر ميرزا عيسى وزير به رياست نظميه گمارده شد و پس از او ميرزا ابو تراب خان نظم الدوله كه از رؤساى دستگاه كنت بود و به زبان فرانسه هم آشنايى داشت ، تا زمان مظفر الدين شاه در رياست پليس باقى بود و همو بود كه بازپرسى از ميرزا رضاى كرمانى را نيز به عهده داشت . بعد از نظم الدوله ، ميرزا كريم خان مختار السلطنه به رياست امور نظميه تهران منصوب شد . در زمان او محل ادارهء پليس به خيابان جليلآباد ( خيام امروزى ) انتقال يافت .
مبناى كارهاى پليس بر آمار و نقشهء تهران قرار گرفت . شهر تهران به چهار كلانترى تقسيم و دايرهء تحقيق ( آگاهى ) و دايرهء شور در نظميه تأسيس و براى حفظ اموال مسروقه و نگهدارى سلاحهاى پليس انبارى تهيه شد و براى اينكه كارهاى نظميه مورد ايراد روحانيون واقع نشود ، يكى از اين جماعت به نام « شيخ على ارداقى » مأمور نظارت در امور قضايى پليس شد و براى كمك به دستگاه پليس ، ژاندارمرى نيز به وجود آمد .
غلامحسين افضل الملك دربارهء دستگاه نظميه و مختار السلطنه كه پيش از اين منظم السلطنه لقب داشت ، مىنويسد :
« خيابانهاى دولتى ايران ، كه در زمستان از گل و باران اشكال داشت و كسى به سهولت نمىتوانست عبورومرور كند ، در اين اوقات سال 1315 ( ه . ق . ) كه وزارت نظميه و احتساب و تنظيف شهر به عهدهء كريمآقاى منظم السلطنه شده است ، مقرر شد كه خيابانها و شوارع عامه را مرمت و تسويه و سنگچين نمايد . او هم بهطور درستى مشغول اين خدمت شده راههاى عبور و مرور را نيكو ساخت و در هر چند قدمى چاهى كند كه آب باران در چاهها رفته عبور مردم سواره و پياده آسان شود . » « 1 »
هامش
( 1 ) - افضل التواريخ . ص 156 .