ديگر در خارج از باروى شاه طهماسبى كه پس از گسترش تهران در زمان ناصر الدين شاه اين قبرستانها هم در داخل شهر قرار گرفت . البته گورستانهاى ديگرىهم در اطراف تهران قرار داشتند كه بيشتر از جنبهء مذهبى معروف بودند مثل حضرت عبد العظيم ، ابن بابويه و امامزاده عبد الله و امامزاده هادى كه گورستان آن در رى به صفائيه شهرت دارد .
گورستان ارامنه در خارج از تهران يعنى در سليمانيه واقع در شرق تهران قرار داشت و گورستان كليميها نزديك كارخانهء گودرون و در اراضى تهراننو واقع بود . به عبارت ديگر اين گورستان در غرب كارخانه گودرون قرار داشت كه امروزه جاى خود را به مدرسهء صنعتى آزادى فلسطين داده كه تا پيش از انقلاب به آن مدرسهء ارت مىگفتند . مكان آن روبهروى خيابان اقبال و ايرانمهر در اول خيابان دماوند مىباشد . گورستان زرتشتيان نيز در جنوب شرقى رى قرار داشت .
مادام كارلاسرنا كه خود از اين گورستان ديدن كرده دربارهء آن مىنويسد :
« هنگام دورشدن از محل خرابههاى رى ، ميان بلنديهاى مجاور ، ديوارى ديديم كه دور محوطهء گودى كشيده بودند و در ورودى نداشت . اينجا گورستان گبرهاست . گوركنها ، يا اگر بهتر بگوييم ، مردهبرها ، از طريق نردبان از ديوار بالا مىروند و جنازهها را با لباس ، در اين آرامگاه ابدى رها مىكنند . اجساد مردگان در آنجا طعمهء پرندگان شكارى و لاشخور مىشود ، كه بلافاصله بعد از گذاشتن هر جنازه سر و كله آنها در آسمان گورستان ، پديدار مىگردد . . . » « 1 » به اين نوع گورستان زرتشتيان دخمه مىگويند . زرتشتيان به گونهاى ديگر نيز كه همان دفن مرده باشد ، مردههايشان را نگاه مىدارند . پس از شستشوى جسد ، بدن مرده را با كفن مىپوشانند و كستى ( كشتى ) به كمر او مىبندند و سپس آن را برروى تخت آهنى مىخوابانند و پس از انجام مراسم مذهبى جسد را با همان تخت آهنى در گورى كه كنده شده مىگذارند . روى آن را با سنگهاى سيمانى پوشانيده و درزهاى آن را با سيمان مىگيرند و بعد روى آن را با خاك پر كرده و پس از چند ماه روى گور را سنگ انداخته و نام شخص درگذشته را روى آن حك مىكنند . « 2 »
هامش
( 1 ) . آدمها و آيينها در ايران . ص 208 - 209 .
( 2 ) - آيين كفن و دفن زرتشتيان ، موبد اردشير آذرگشسب ، ص 22 و 23 .