است و نامش و مراتب اهتمالش در كتابهء كلاهفرنگى با تاريخ اتمامش منظوم و مرقوم گرديده و سال يكهزار و سيصد و پنج هجرى در اين باغ كه داراى عمارات عاليه متنوعه است و براى ملتزمين ركاب مباركه هم خارج باغ منزلگاهان دارد به حكم اعليحضرت شهريارى تالارى با نهايت استوارى در طرف جنوب عمارت اندرونى متصل به برج همايونى احداث شد و اين باغ دو رشته قنات مخصوص دارد و محيطش يك جا از خشت پخته افراخته شده نزديك يك فرسنگ است . » « 1 »
از آنچه كه ناصر الدين شاه ضمن احداث باغ وسيع سلطنتآباد بنياد نهاده است دو بناى قديمى باقى مىباشد يكى عمارت حوضخانه مزين به گچبريهاى عالى كه بر مظهر قنات ساختهاند و ديگرى بناى مشتمل بر برج چند اشكوبه كه در طبقات مختلف آن نمونههاى مختلف هنرى ظريفهء معمارى ايران از مقرنسكارى و گچبرى و آئينهكارى و غيره به كار رفته است و چون سلطنتآباد از اماكن نظامى مهم بشمار مىرود طبعا بازديد اين دو بناى سلطنتى نيازمند كسب اجازهء مقامات مربوط ارتش است « 2 »
اما دوستعلى معير الممالك دربارهء سلطنتآباد چنين مىگويد :
سلطنتآباد از بزرگترين باغهاى سلطنتى بود و سه ربع فرسنگ تا آنجا راه بود . دور باغ شش قراولخانه بود و اوقاتى كه شاه در اين قصر به سر مىبرد ، در هر قراولخانه دوازده تن سرباز پاس مىدادند . اشراف و بزرگانى كه در ركاب بودند در اطراف باغ چادر مىزدند . باغچهاى به فاصلهء پنجاه قدم از باغ بزرگ نيز بود و صدراعظم در آن منزل مىكرد . بين اين دو باغ بناى دومرتبهاى بود كه به هردو سو نگاه مىكرد و محل آبدارخانه و تفنگخانهء اعضاى آن بود .
روبروى اين بنا استخر وسيعى واقع و در آن چند كرجى براى گردش روى آب و تمرين پاروزنى آماده بود .
وسط باغ بزرگ عمارت سه طبقه و حوضخانه زيبايى بود كه فوارهء حوض كاشى آن پيوسته دو سنگ آب صافى فوران مىنمود اتاقهاى هر سه مرتبه از داخل به حوضخانه نگاه مىكرد و با گچبرىهاى ظريف زينت يافته بودند .
در مرتبهء سوم از بيرون ديوانى به دور عمارت مىگشت . در چند اتاق از عمارت مزبور مجموعههاى گرانبها از انواع شبپره و پروانه در جعبههاى مخصوص به ديوار آويخته و بيش از
هامش
( 1 ) - المآثر و الآثار ، ج 1 ، ص 87
( 2 ) - جغرافياى تاريخى شميران ، ج 1 ، ص 498