ايرانيان است . خلاصه انجام اين كار قدرى اشكال داشت و محتشم السلطنه ، پسر صديقالملك ، از رؤساى وزارت خارجه كه در انجام اين كار داخل بود بعضى اطلاعات خوب داشت و ضرر ايرانيان را كه به چهقسم واقع شده است بيان مىكرد و چون سخن به طول مىكشد من از تحرير آن تقريرات عاجزم . و در حين تحرير اين سطور هم مطلع نيستم كه اصلا اين امر را چگونه قرار دادند . من آنچه را كه آگاهى داشتم نگاشتم .
بلى ! كمپانى و مدير خارجه كه با دويست هزار تومان يا پانصد هزار تومان سرمايه به ايران مىآيد و امتياز كار مىگيرد در صورتى كه پنجاه هزار تومان به وزرا و دانشمندان خائن دولت اول تعارف مىدهد و بعد فايده نبرده ، صد هزار تومان خانه و عمارت و كارخانه و ميز و مبل مىسازد و نوكرهاى زياد كه لزومى ندارد نگاهداشته و مواجب زياد مىدهد و بعضى خبطهاى ديگر مىكند ، آخر كارش به آنجا مىكشد كه ضرر كند و كلاه ايرانيان را بردارد و كارخانهاش را متروك دارد . آنوقت به زور سفارت يك طورى حفظ ظاهر را از دست ندهد . الكلام بحر الكلام از كارخانهء قند شيرين كه اين تلخى بار آمد . « 1 »
به هر صورت مبارزه با شركت و كارخانه و محصول آن شروع شد و شايع كردند كه چون قند كهريزك به واسطهء استخوان مرده سفيد مىگردد مصرف آن بر مسلمانان حرام است و مراد از استخوان مرده زغالى حيوانى است . حربهء ديگر ارزانتر فروختن جنس بود . قند روس در همه جا از قند كهريزك ارزانتر عرضه مىشد . قدرت سياسى و اقتصادى روس نيز پشتيبان اين عمل بود از اين رو كارخانه پس از سه دوره بهرهبردارى در سال 1317 ( ه . ق . ) به علت ورشكست شدن كمپانى چنان كه گذشت تعطيل شد و بعدا عدهاى از زرتشتيان منجمله ارباب كيخسرو و شاهرخ و ارباب رستمگيو سهام آن را به قيمتى نازل خريدند . كارخانه تا سال 1308 ( ه ش . ) ، عاطل و باطل افتاده بود . در آن سال كسرى ماشينآلات آن از كمپانى آلمانى وولف واقع در ماگدبورگ آلمان كه بعدا بوكاوولف ناميده شد خريدارى و نصب گرديد و اولين بهرهبردارى مجدد آن پس از سى و شش سال تعطيلى در سال 1310 ( ه . ش . ) ، صورت گرفت . بهعلاوه دولت تمام سهام آن را خريد و ادارهء كارخانه را هم خود به دست گرفت مساحت كل زمين كارخانه هفتادودو هزار متر بود كه هزار و سيصد و هشتاد متر مربع آن زيربناهاى صنعتى و انبارها و سه هزار و هفتاد و شش متر مربع آن زيربناى منازل مسكونى قرار داشت . اين كارخانه در سال 1343 ( ه ش . ) به علت فرسودگى ماشينآلات متوقف شده است . « 2 »
هامش
( 1 ) - افضل التواريخ ، ص 157 - 159 ، نقل به اختصار
( 2 ) - تاريخ مؤسسات تمدنى جديد در ايران ، ج 3 ، ص 344 - 345