شاهى انگليس و بانك رهنى روس از ايران خارج و روزبهروز قوت خريد پول نقره كمتر خواهد شد .
بر اثر همين عقيده بود كه امين الدوله در زمان ناصر الدين شاه كارخانهء كبريتسازى در الهيهء شميران و كارخانه قندريزى با سرمايهء خارجى و داخلى در كهريزك داير كرده بود . قند كارخانهء كهريزك كه با بهترين قندهاى كارخانههاى اروپا برابرى مىكرد ، در اواخر سال 1313 ( ه . ق . ) به بازار آمد . . . همچنين كبريت الهيه كه به درجات از كبريت كارخانهء تبريز و زنجان امروز بهتر و بىخطرتر بود نيز وارد بازار شد . « 1 » عبد الله مستوفى در جاى ديگر از كتاب خود دربارهء كارخانه كبريتسازى الهيه مىنويسد :
« ناصر الدين شاه عبث مىخواست به مقاومتهاى خود از ازدياد نفوذ خارجيها جلوگيرى كند .
زيرا برطبق عهود نمىتوانست مقاصد تجارتى آنها را مانع شود و هر اقدام تجارتى از طرف خارجيها راه تازهاى براى ازدياد نفوذ آنها باز مىكرد . از همين اوقات بود كه تجارت داخلى در حقيقت دلالهاى تجارت خانههاى خارجى شدند و دستكاريهاى كشور يكى بعد از ديگرى تعطيل شد . امين الدوله عبث مىخواست با داير كردن كارخانهء قند در كهريزك و كارخانهء كبريت در الهيه راهكار را به صدراعظم نشان بدهد . زيرا مسلما با قند و كبريت روسى كه موقتا ارزانتر به ايران مىريختند ، نمىتوانست مقاومت كند و اين كارخانههاى بخارى هم دير يا زود مثل شعربافيهاى كاشان و يزد و بوشهر و اصفهان و حتى كرباسبافيهاى دهات محكوم به فنا مىشدند . « 2 »
مخبر السلطنه هدايت نيز دربارهء كارخانه كبريتسازى خورآذين مىنويسد :
« كارخانهء قندسازى و كبريتسازى آوردند به تشويق امين الدوله و قندسازى را در كهريزك بنا كردند . كبريتسازى را در خلازير پهلوى زرگنده كه هر دو محل ملك امين الدوله بود .
خلازير آن مقدار چوب به عمل نمىآورد كه كفاف كارخانه را بدهد و اما در كهريزك هم چغندر زياد كرايه برمىداشت و با وجود گمرك صدى پنج ، قند به قيمت تمام نمىشد و هر دو كارخانه خوابيد . « 3 »
از باغهاى معروف و بزرگ الهيه باغ شركت نفت است كه مركز مهمانيها و پذيراييهاست .
هامش
( 1 ) - شرح زندگانى من ، ج 2 ، ص 25
( 2 ) - همان ، ج 1 ص 496
( 3 ) - گزارش ايران قاجاريه و مشروطيت ، مخبر السلطنه هدايت ، ص 130 ، نشر نقره ، چاپ دوم ، 1363