بوده و ساخته ميشد و آثار آن دستگاهها و كورهها هنوز در بعضى خرابهها پديدار و آشكار است و از وضع طرحريزى و حصاربندى دروازهها و بروج محكمه و حصارهاى مستحكمه كه بقواعد هندسه ساخته شده بخصوص كوچه بازار آنكه راست و مستقيم و هر چند گام به چهار سوئى ميرسد و بسر سه راهى تمام ميگردد و هنوز اغلب كوچهها سنگ فرش است و از اوضاع ديگر مثل ابنيهء قديمه و عمارات عاليه و حمامهاى وسيع الفضا و آبانبارهاى قديم البنا كه از شدت برودت آب آنها مردم در تابستان از يخ بىنيازند و همچنين مساجد رفيعه و ميدانهاى وسيعه و تكيهگاه و حسينيهء معتبره و مدارس خانات منظمه و آثارى ديگر كه هريك در محلش انشاء اللّه از آبادى و خرابى بتفصيل ذكر خواهد شد پيداست كه [ بيد گل ] قبل از وضع كاشان موجود و توان فهميدن تا چه حد آبادان بوده است . . .
ولى حوادث زمان و آفات دوران از قبيل قتل و غارت لشكر افغان و ابواب گيرى نادرى و ناايمنى بعضى از ازمنه در عبور عساكر به طرف شيراز و اصفهان و على العكس و آفاتى ديگر مثل قحط و غلا و طاعون و و با و كسادى و ناروائى اقمشه منسوجهء اين قريه بواسطهء رواج و رونق اجناس دول خارجه در ايران اين قريه را كم كم ويران و خلقش را كم نمود كه الان تمام مردمش از ذكور و اناث و صغار و كبار از شش هزار بيشتر در شمار نيايد . ولى مساجد و حمام و حسينيه و بازار حاليه بفراخور اين قلت جمعيت افزون و از قاعده بيرون است ، زيرا كه الان هفت حمام دربر دارد و يازده آبانبار آب گير و دوازده تكيهگاه و حسينيه كه اسم و رسم هريك در ضمن تعريف محلات انشاء اللّه ذكر خواهد شد و با وجود شكستگى باره و بروج از زورآورى و تراكم ريگ روان بخصوص طرف شمال آنكه با وجود مواضعى چنان برج و حصار را فرو گرفته كه ديوار ده ذرعى بواسطهء ريگ ناپيدا است . در طرف شمال كه محاذى باغلب مزارع مستعمرهء اين قريه است دو دروازه بتفصيل ذيل است : دروازهء درب سلمقان ، دروازهء هاديه شهره . سمت جنوب كه محاذى شهر كاشان است نيز دو دروازه بتفصيل ذيل است : دروازهء مختصاباد شهره ، دروازهء مخلص شهره . در طرف مغرب كه محاذى بدروازهء قريه آران است
مرآة القاسان يا تاريخ كاشان ( فارسى ) — صفحة 489
مساهمون: عبد الرحيم كلانتر ضرابى ( سهيل كاشانى )
ص٤٨٩